Trước khi tìm nguyên nhân hiếm muộn, xin bạn buông gánh tự trách
Tôi muốn nói với bạn một điều, trước cả khi mình bàn tới bất kỳ xét nghiệm hay nguyên nhân nào. Chưa có con không có nghĩa là bạn đã làm gì sai.
Trong 16 năm khám, tôi đã ngồi đối diện với rất nhiều người phụ nữ. Và thứ họ mang tới đầu tiên thường không phải triệu chứng. Mà là một gánh nặng vô hình.
Có người vừa ngồi xuống đã đỏ hoe mắt: “Bác ơi, có phải tại em không?”. Có người im lặng thật lâu, rồi mới khẽ kể về những câu hỏi của hai bên nội ngoại, về cảm giác mình đang có lỗi với cả một gia đình. Bạn có thấy mình trong đó không?
Tôi nhận ra một điều giản dị mà ít ai nói với bạn: nỗi tự trách ấy chẳng giúp bạn có con sớm hơn một ngày nào. Nó chỉ làm bạn kiệt sức, đúng vào lúc bạn cần bình tĩnh và khỏe mạnh nhất.
Nên hôm nay, tôi xin bạn đặt gánh ấy xuống. Chỉ một lát thôi cũng được.
Và đây là điều tôi muốn bạn cầm chắc trong tay ngay từ đầu: trong số các nguyên nhân hiếm muộn, có hẳn một nhóm bạn hoàn toàn có thể tự cải thiện bằng lối sống mỗi ngày, không thuốc men, không can thiệp phức tạp. Có thứ nằm ngoài tầm tay ta. Nhưng cũng có thứ, thật sự, đang nằm trong tay bạn. Mình bắt đầu từ đó nhé.
Hiếm muộn không phải lúc nào cũng là một căn bệnh
Có một câu tôi luôn nói với các cặp vợ chồng ngồi trước mặt mình: chưa có thai không có nghĩa là cơ thể bạn đang “hỏng” ở đâu đó. Nhiều người bước vào phòng khám, gương mặt đã chuẩn bị sẵn cho một tin xấu. Tay nắm chặt lấy nhau. Nhưng rất nhiều lần, sự thật nhẹ nhàng hơn họ tưởng.
Trước hết, mình thống nhất một mốc cho đỡ hoang mang nhé. Trong y khoa, hiếm muộn được tính khi hai vợ chồng chung sống, gần gũi đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai mà sau 12 tháng vẫn chưa có tin vui. Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên, mốc này rút xuống còn 6 tháng. Tôi cố ý nhấn chữ “đều đặn”. Vì tôi gặp không ít cặp lo đến mất ngủ chỉ sau vài tháng thử, hoặc cả tháng mới gần nhau được một lần vì công việc. Đó chưa phải hiếm muộn. Đó là cơ thể đang cần thêm thời gian, thêm cơ hội.
Khi đã đủ mốc, tôi thường chia nguyên nhân làm hai nhóm để bạn dễ định vị mình.
Nhóm thứ nhất nằm sâu bên trong cơ thể, phải thăm khám và xét nghiệm mới thấy: tắc vòi trứng, rối loạn rụng trứng, tinh trùng yếu, lạc nội mạc tử cung (mô lẽ ra nằm trong lòng tử cung lại đi lạc ra ngoài)… Nhóm này cần bác sĩ. Tôi sẽ không để bạn tự xoay xở một mình với nó.
Nhóm thứ hai, và đây mới là tin vui, là những thứ đến từ lối sống mỗi ngày. Nhóm này nằm trong tay bạn. Bạn tự điều chỉnh được. Và nhiều khi, chỉ cần đổi vài thói quen thôi, cánh cửa đã hé mở rồi.
Vậy mình đi vào từng thói quen một nhé. Bắt đầu từ thứ ít ai ngờ tới nhất.
Thuốc lá, rượu bia: nguyên nhân hiếm muộn cả hai vợ chồng cùng sửa được
Nhiều người nghĩ thuốc lá, rượu bia chỉ hại phổi, hại gan. Còn chuyện có con thì liên quan gì?
Liên quan nhiều hơn bạn tưởng đấy.
Tôi gặp không ít cặp vợ chồng làm đủ xét nghiệm mà vẫn không ra “thủ phạm”. Đến lúc ngồi hỏi kỹ nếp sinh hoạt mới lộ ra: chồng hút gần cả gói thuốc mỗi ngày, vợ thì vài ly cho dễ ngủ mỗi tối. Những thứ tưởng vô hại ấy, hóa ra đang âm thầm góp phần.
Tôi muốn nói rõ một điều, để bạn đỡ thấy nặng lòng: đây không phải chuyện đổ lỗi cho ai cả. Khói thuốc, dù bạn hút trực tiếp hay chỉ ngồi cạnh hít phải, đều có thể làm giảm chất lượng trứng và tinh trùng. Người chồng hút lâu năm thường có tinh trùng yếu hơn, ít hơn, dị dạng nhiều hơn. Người vợ thì buồng trứng dễ bị ảnh hưởng, trứng như “già” trước tuổi.
Rượu bia cũng thế. Uống nhiều, uống đều, dễ làm rối loạn nội tiết của cả hai. Mà nội tiết chính là thứ điều khiển cả việc rụng trứng lẫn việc tạo tinh trùng. Nó như cái nhạc trưởng của cả dàn nhạc. Nhạc trưởng lệch nhịp, cả dàn nhạc loạn theo.
Tin mừng là gì? Đây là nhóm nguyên nhân nằm trọn trong tay hai vợ chồng. Không cần thuốc, không cần dao kéo. Cùng nhau bỏ thuốc. Cùng nhau bớt rượu bia. Cơ thể biết tự hồi phục, nhất là tinh trùng, vốn được làm mới sau mỗi vài tháng. Tôi đã thấy nhiều cặp chỉ đổi đúng điều này thôi, mà mọi thứ chuyển biến tích cực, lặng lẽ mà bền.
Cân nặng, ăn uống và vận động: những gì bạn nắm trong tay mỗi ngày
Có một điều tôi hay nói khẽ với các cặp vợ chồng ngồi trước mặt mình: cơ thể bạn cần thấy “đủ an toàn” thì mới dám sẵn sàng cho một em bé. Và cân nặng là một trong những tín hiệu an toàn ấy.
Nhiều người tưởng chỉ thừa cân mới đáng lo. Không phải đâu. Quá gầy cũng là chuyện. Khi lớp mỡ trong người quá ít, buồng trứng dễ “ngủ quên” – kinh thưa dần, có khi mất hẳn, trứng chẳng chịu rụng đều. Còn khi cân nặng dư nhiều, nội tiết cũng rối theo, rụng trứng trở nên thất thường. Người chồng cũng vậy: thừa cân kéo dài đôi khi đi kèm chất lượng tinh trùng đi xuống. Nghĩa là chuyện này có phần của cả hai, không ai phải gánh một mình.
Nhưng đây mới là điều tôi muốn bạn nhớ: nó nằm trong tay bạn, mỗi ngày. Không cần ép xác. Tôi chẳng tin vào mấy cú giảm cân thần tốc, mà tôi cũng chẳng khuyên ai làm thế.
Tôi nói vậy không phải từ sách vở. Sau hai lần sinh, tôi từng nặng nề, mệt và mất tự tin với chính mình trong gương. Rồi tôi đổi từ những việc rất nhỏ: ăn thật hơn, bớt ngọt, đi bộ rồi tập chạy. Ba tháng, tôi nhẹ đi chừng mười ký. Sau này còn chạy được những giải đường dài mà trước kia không dám mơ. Tôi kể để bạn tin: cơ thể mình biết hồi đáp, nếu mình đủ kiên nhẫn với nó.
Vậy nên hôm nay, hãy chọn một bữa nhiều rau, nhiều đồ tươi, bớt chiên rán và nước ngọt. Vận động đều, vừa sức, mỗi ngày một chút. Đừng coi đó là “nhiệm vụ chữa hiếm muộn”. Hãy coi đó là cách bạn tử tế với cơ thể mình. Em bé, nếu nó đến, sẽ đến với một người mẹ đang khỏe lên từng ngày.
Căng thẳng, giấc ngủ và những “kẻ giấu mặt” khác
Có những nguyên nhân hiếm muộn không nằm trên bất kỳ tờ kết quả nào. Chúng trốn trong nhịp sống mỗi ngày của bạn.
Căng thẳng là một trong số đó. Tôi biết, nói “đừng lo” với người đang mong con thì dễ vô cùng, mà làm được mới khó. Suốt những năm khám, tôi gặp đi gặp lại một vòng xoáy: càng mong, càng căng; càng căng, kinh nguyệt càng lộn xộn, gần gũi cũng thành gượng gạo. Lo lắng kéo dài làm rối loạn nội tiết, xê dịch ngày rụng trứng của vợ, ảnh hưởng cả tinh trùng của chồng. Nó không hiện ra trên giấy, nhưng nó có thật.
Rồi giấc ngủ. Nhiều bạn thức khuya triền miên, ngủ chập chờn, mà quên mất rằng phần lớn hormone quan trọng được cơ thể tiết ra trong đêm, đúng lúc bạn lẽ ra phải nghỉ. Thiếu ngủ, ngủ lệch giờ lâu ngày, cả chu kỳ có thể loạn theo.
Và điều này tôi muốn nói thật lòng. Có những cặp đôi ngồi trước mặt tôi, kể rằng chuyện vợ chồng đã thành một nhiệm vụ. Canh ngày. Đặt báo thức. Làm cho “kịp lịch”. Hai người nhìn nhau như nhìn tờ lịch rụng trứng, chứ không còn là hai người thương nhau.
Tôi luôn khuyên: nới ra một chút. Giữ chuyện vợ chồng tự nhiên, đều đặn, nhẹ nhàng thôi. Có khi thứ cơ thể bạn cần không phải là cố hơn nữa, mà là thở ra một hơi, và thôi tự ép mình.
Khi nào tự cải thiện là đủ, khi nào bạn cần gặp bác sĩ
Tôi muốn nói thẳng với bạn một điều, vì tôi tin bạn xứng đáng được nghe sự thật: thay đổi lối sống là việc rất nên làm, nhưng nó không phải lúc nào cũng đủ. Có một lằn ranh. Khi bạn bước qua nó, bạn cần được một bác sĩ ngồi xuống, lắng nghe và thăm khám tử tế.
Lằn ranh đó nằm ở đâu? Nếu hai vợ chồng đã gần gũi đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai nào, mà qua 12 tháng vẫn chưa có tin vui, hãy đi khám. Nếu bạn đã từ 35 tuổi trở lên, đừng chờ đủ một năm, hãy đi khám sau 6 tháng. Còn nếu kinh nguyệt của bạn thất thường, đau bụng kinh dữ dội, từng mổ phụ khoa, từng viêm vùng chậu, hoặc chồng bạn đã biết mình có vấn đề sinh sản, thì xin đừng đợi mốc nào hết. Đi sớm đi. Không phải vì bạn yếu đuối, mà vì bạn đang giành lấy thời gian cho chính mình. Thời gian quý lắm.
Tôi nói thật: bài viết này không thay được một buổi khám trực tiếp. Mỗi cơ thể là một câu chuyện riêng. Chỉ khi ngồi đối diện, hỏi kỹ, làm vài xét nghiệm cần thiết, tôi mới hiểu được điều gì thật sự đang diễn ra trong người bạn. Bạn hãy xem những gì tôi viết hôm nay như một người bạn đi cùng, chứ đừng xem là kết luận cho riêng trường hợp của mình.
Câu hỏi tôi hay được nghe nhất
Bỏ thuốc lá rồi, bao lâu mới thấy khác? Cơ thể bắt đầu hồi phục khá sớm. Nhưng trứng và tinh trùng cần thời gian “thay lứa mới”, thường tính bằng vài tháng. Cứ kiên trì, đừng nản.
Tôi gầy mà cũng lo hiếm muộn, có cần tăng cân không? Quá gầy ảnh hưởng đến rụng trứng chẳng kém gì thừa cân. Hãy về cân nặng hợp lý, đừng cực đoan bên nào. Nếu chưa rõ cân nặng của mình đã hợp lý chưa, cứ hỏi bác sĩ trong buổi khám.
Đang chữa hiếm muộn rồi thì còn cần sửa lối sống không? Rất cần. Lối sống tốt là nền móng để mọi phương pháp điều trị có cơ hội phát huy. Không có chuyện “giao hết cho bác sĩ là xong”.
Hai vợ chồng nên đi khám cùng nhau hay chỉ vợ đi là đủ? Nên đi cùng nhau. Một nửa nguyên nhân nằm ở phía người chồng. Khám cả hai mới nhìn được bức tranh trọn vẹn, và cũng để không ai phải một mình gánh nỗi lo.
Về tác giả
Tôi là BS Mai Phương, bác sĩ sản phụ khoa hơn 16 năm, gắn bó với Bệnh viện Hùng Vương từ năm 2009. Tôi là Thạc sĩ Sản phụ khoa (Đại học Y Dược TP.HCM), Chuyên khoa II Sản phụ khoa, có chứng chỉ kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) và đào tạo chuyên sâu về sàn chậu.
Tôi cũng là một người phụ nữ từng tự giảm 10kg sau hai lần sinh, từng chạy hết những cung đường marathon dài đến mỏi nhừ chân – nên tôi thấm cái cảm giác giành lại quyền chủ động với cơ thể mình quý giá đến nhường nào. Điều tôi tin và theo đuổi mỗi ngày rất đơn giản: phòng bệnh hơn chữa bệnh, và chủ động hiểu cơ thể mình.
Lưu ý: Những chia sẻ trong bài mang tính cung cấp kiến thức chung, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị trực tiếp với bác sĩ. Mỗi người có một tình trạng riêng, bạn hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn phù hợp.
Nếu hôm nay bạn vẫn còn nặng lòng tự trách, tôi mời bạn tải tài liệu miễn phí “Không phải lỗi của bạn”, và đi cùng tôi một đoạn đường. Nếu bạn đã hoặc đang mang thai, tôi cũng mời bạn tìm hiểu chương trình đồng hành “Khám chuẩn bị mang thai”. Bạn không cô đơn đâu.