Meta title: Nguyên Nhân Hiếm Muộn Thường Gặp Ở Các Cặp Đôi | BS Mai Phương
Buổi chiều muộn ở phòng khám và câu nói tôi nghe đến thuộc lòng
Gần hết giờ chiều. Phòng khám chỉ còn một cặp vợ chồng. Người vợ ngồi nép vào góc ghế, hai bàn tay xoắn vào nhau đến trắng cả đốt. Chồng chị ngồi bên, lặng thinh. Tôi vừa định mở lời thì chị cúi mặt, nói khẽ đến mức gần như chỉ đủ cho mình tôi nghe: “Bác ơi, có phải tại em không?”
Câu đó, tôi nghe đến thuộc lòng rồi. Mười sáu năm ngồi ở cái ghế này, tôi nhận ra ngay cái giọng run run ấy. Và lần nào tim tôi cũng chùng xuống một nhịp. Vì tôi biết, núp sau câu hỏi bé xíu đó là cả một khối nặng mà nhiều người mang theo nhiều năm trời: sợ bị đổ lỗi, sợ chỉ một mình mình vật lộn trong im lặng, và sợ nhất là hai chữ “không kịp”. Ngày tháng cứ trôi, mà con thì chưa thấy.
Nếu bạn đang đọc những dòng này với đúng cái tâm trạng đó, xin cho tôi nói với bạn một điều, trước cả khi mình bàn tới nguyên nhân hiếm muộn: bạn được phép đặt gánh tự trách đó xuống. Ngay bây giờ. Thật đấy.
Để tôi nói thật gọn. Hiếm muộn là khi hai vợ chồng gần gũi đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai nào, mà qua khoảng một năm vẫn chưa có tin vui. Chỉ vậy thôi. Nó là một tình trạng sức khỏe cần tìm hiểu, không phải một bản án dành cho riêng ai.
Và đây là điều tôi mong bạn khắc trong lòng: nguyên nhân hiếm muộn hiếm khi nằm gọn ở một người. Trong những gì tôi gặp mỗi ngày, nó thường đến từ phía người vợ, từ phía người chồng, hoặc từ cả hai cùng góp phần. Có khi khám kỹ rồi vẫn chưa gọi tên được hẳn. Riêng việc hiểu điều này thôi, tôi tin vai bạn đã bớt nặng đi một chút.
Trước khi đi tìm nguyên nhân, hãy bỏ xuống gánh “lỗi tại ai”
Tôi muốn nói thẳng một điều, trước khi nói bất cứ điều gì khác. Hiếm muộn không phải tại bạn “nghĩ nhiều”. Không phải vì bạn căng thẳng. Càng không phải hình phạt cho một chuyện gì đó bạn từng làm trong quá khứ. Nó là chuyện của cơ thể. Một guồng máy sinh học tinh vi đến mức chỉ cần một mắt xích trục trặc thôi, hành trình đón con đã chậm lại.
Mà mắt xích đó, nó không chọn riêng ai. Có thể ở bạn. Có thể ở chồng bạn. Có thể ở cả hai cùng lúc. Có những cặp tôi khám rất kỹ rồi mà vẫn chưa gọi được tên chính xác.
Bạn để ý chữ “cả hai” chứ? Đó là lý do bao nhiêu năm ngồi phòng khám, tôi luôn dặn một câu: đi khám thì đi cùng nhau. Không phải để soi xem ai “có lỗi”. Mà vì cơ thể hai người là một bài toán chung. Vợ làm hết xét nghiệm, chồng đứng ngoài cửa, thì bức tranh mãi mãi thiếu một nửa.
Tôi biết nhiều người vợ tự gánh hết, trước cả khi tôi kịp mở lời. Mẹ chồng hỏi. Hàng xóm hỏi. Rồi đêm nằm tự trách mình. Nhưng nghe tôi nói nhé: đi tìm nguyên nhân hiếm muộn không phải đi tìm người có tội. Nó chỉ là tìm đường thôi. Biết mình vướng ở đâu, mình mới biết bước kế tiếp đặt chân về hướng nào. Vậy đó.
Nguyên nhân hiếm muộn từ phía người chồng — phần thường bị bỏ quên
Tôi muốn bắt đầu từ đây. Cố ý đấy.
Trong 16 năm khám, tôi để ý một cảnh quen đến mức chạnh lòng: cặp đôi mãi chưa có con, gần như mặc định vợ là người đi khám trước. Vợ ngồi xuống ghế. Vợ làm hết xét nghiệm này đến xét nghiệm kia. Còn chồng thì đứng ngoài hành lang, hoặc ngồi đợi ở quán cà phê.
Nhưng cơ thể đâu chia trách nhiệm theo kiểu đó.
Có một phần không nhỏ các cặp hiếm muộn mà gốc rễ nằm ở phía người chồng. Điều nhẹ lòng là: kiểm tra phía anh lại đơn giản nhất. Chỉ một xét nghiệm gọi là tinh dịch đồ — lấy mẫu tinh dịch soi xem tinh trùng nhiều hay ít, bơi khỏe hay yếu, hình dạng có ổn không. Không kim tiêm. Không đau. Vài chục phút là xong.
Nên tôi luôn khuyên: anh làm xét nghiệm này trước, hoặc cùng lúc với vợ. Nhanh, nhẹ, mà gỡ được bao nhiêu băn khoăn.
Thường gặp gì? Phần lớn xoay quanh ba chuyện ở tinh trùng:
– Ít tinh trùng — số lượng thấp hơn mức cần để gặp được trứng. – Tinh trùng yếu — bơi chậm, bơi lạc đường, khó đi hết quãng đường dài tới trứng. – Hình dạng bất thường — méo mó, khó làm tròn nhiệm vụ.
Và đây là chỗ tôi muốn bạn nghe kỹ: rất nhiều yếu tố ở đây dính tới lối sống — mà lối sống thì sửa được. Rượu bia, thuốc lá, thức khuya triền miên, căng thẳng kéo dài, ngồi lâu hay để vùng kín quá nóng, tất cả đều có thể kéo chất lượng tinh trùng đi xuống. Tuổi tác cũng góp phần, dù ở nam thường đến chậm hơn.
Nên anh ơi, đi khám cùng vợ không phải để phân xử “tại ai”. Mà để hai người cùng nhìn thấy đường đi.
Nguyên nhân hiếm muộn từ phía người vợ: rụng trứng, vòi trứng và tử cung
Khi đã yên tâm rằng mình tìm nguyên nhân để biết đường đi tiếp, chứ không phải để trách ai, tôi mới cùng bạn nhìn sang phía người vợ. Tôi nói thật: phần này nghe có vẻ nhiều thứ. Nhưng bạn đừng vội sợ. Gần như mọi điều tôi sắp kể đều có cách kiểm tra rõ ràng, và quan trọng hơn, đều có hướng xử lý.
Hay gặp nhất là chuyện rụng trứng. Bạn hình dung thế này: mỗi tháng buồng trứng cần “thả” ra một quả trứng chín để chờ gặp tinh trùng. Khi việc này trục trặc, trứng không rụng, hoặc rụng lúc có lúc không, thì cơ hội thụ thai mỏng đi rất nhiều. Thủ phạm tôi gặp nhiều nhất là hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS). Dấu hiệu để bạn tự để ý: kinh nguyệt thưa thớt, vài tháng mới có một lần; có người kèm nổi mụn, lông rậm, tăng cân mãi không xuống. Nếu chu kỳ của bạn cứ “lúc có lúc không”, đừng chần chừ, đi khám sớm.
Tiếp đến là vòi trứng (ống dẫn trứng) — con đường để trứng và tinh trùng gặp nhau. Vòi bị tắc hay tổn thương sau một đợt viêm cũ, trứng đã thụ tinh không về tới tử cung được. Điều khiến tôi tiếc nhất là chuyện này rất âm thầm, hầu như không đau, nhiều bạn từng viêm vùng chậu mà không hề hay.
Có một bệnh tôi gặp khá thường: lạc nội mạc tử cung — lớp niêm mạc đáng lẽ nằm trong lòng tử cung lại “đi lạc” ra ngoài, gây viêm và dính. Dấu hiệu hay gặp là đau bụng kinh ngày một dữ dội, đau khi gần gũi. Nếu mỗi kỳ kinh với bạn là một cực hình, đó không phải chuyện “phụ nữ ai chẳng vậy” để rồi cắn răng chịu đựng đâu.
Cuối cùng là dự trữ buồng trứng — nôm na là “vốn trứng” còn lại, vơi dần theo tuổi. Cái này triệu chứng không nói cho bạn biết được, phải xét nghiệm mới rõ. Và đây cũng là lý do tự nhiên dẫn tôi sang điều tiếp theo, thứ tác động lên cả hai vợ chồng cùng lúc.
Tuổi tác, cân nặng và những trường hợp “khám mãi chưa rõ nguyên nhân”
Có những thứ tác động lên cả hai vợ chồng cùng lúc, không chừa ai.
Tuổi tác là một. Tôi nói thật lòng nhé: ở phụ nữ, khả năng có thai giảm dần theo năm tháng, rõ hơn sau tuổi 35. Trứng ít dần đi, đó là quy luật. Ở nam giới cũng giảm, chỉ là chậm hơn. Nhưng bạn đừng đọc tới đây rồi hoảng, rồi tự dằn vặt “mình trễ mất rồi”. Giảm không phải là hết. Trong 16 năm đứng phòng sinh, tôi đã đón tay không ít em bé của những người mẹ ngoài 38, 40 tuổi. Họ vẫn làm được.
Cân nặng cũng là chuyện tôi hay nhắc. Thừa cân nhiều dễ làm rối loạn nội tiết, ảnh hưởng chuyện rụng trứng ở vợ và chất lượng tinh trùng ở chồng. Nhưng quá gầy, ăn kiêng khắc nghiệt, lại khiến chu kỳ trồi sụt thất thường. Cơ thể mình lạ lắm, nó chỉ chịu hợp tác khi được cân bằng. Tôi từng tăng cân khá nhiều sau hai lần sinh, rồi kiên nhẫn chỉnh lại từng bữa ăn, từng buổi đi bộ, sau này là từng cây số chạy bộ. Nên tôi hiểu cái cảm giác loay hoay soi gương mỗi sáng. Tôi không ngồi đây phán xét bạn đâu.
Thuốc lá, rượu bia, căng thẳng kéo dài cũng góp một phần. Đây là lý do tôi luôn tin: hiểu cơ thể mình sớm vẫn hơn.
Và còn một nhóm khiến nhiều cặp đôi nản lòng nhất: khám đủ thứ mà vẫn “chưa rõ nguyên nhân”. Nghe hai chữ ấy dễ tủi thân lắm. Nhưng bạn nghe tôi: chưa rõ không phải là hết hy vọng. Nhiều cặp trong nhóm này về sau vẫn có con bồng trên tay. Chưa tìm ra, chỉ là chưa thôi.
Vậy giờ mình nên làm gì? Khi nào hai bạn nên đưa nhau đi khám
Đọc đến đây, có thể bạn đang thấy hơi rối. Nhiều nguyên nhân quá, biết bắt đầu từ đâu?
Tôi gói lại thật gọn, đúng như cách tôi vẫn dặn các cặp đôi ngồi trước mặt mình.
Trước hết: đi khám là đi cả hai. Không có chuyện vợ đi trước, chồng “khi nào cần tính sau”. Phần lớn số ca tôi gặp, nguyên nhân nằm ở cả hai phía, hoặc ở người chồng. Đi cùng nhau, ngay từ đầu. Vừa nhanh ra vấn đề, vừa đỡ một người âm thầm gánh hết.
Về thời gian, bạn nhớ giúp tôi vài cái mốc đơn giản. Dưới 35 tuổi, gần gũi đều đặn mà sau khoảng một năm vẫn chưa có tin vui, thì đi khám. Người vợ từ 35 trở lên, đừng chờ đủ năm, khoảng sáu tháng là nên đi rồi. Trứng không chờ mình lâu như mình tưởng đâu.
Và có những trường hợp đừng đợi mốc nào hết. Kinh nguyệt vài tháng mới có một lần. Đau bụng kinh dữ dội mỗi kỳ, đau đến phải nghỉ làm. Từng mổ vùng bụng, từng viêm nhiễm phụ khoa dai dẳng, hay phía chồng từng có vấn đề ở tinh hoàn. Thấy mấy dấu hiệu đó, bạn đi sớm.
Tôi mong bạn nhớ điều này. Đi khám sớm không có nghĩa là bạn đang mang bệnh nặng. Nó chỉ có nghĩa bạn chủ động, bạn thương cơ thể mình đủ để chịu hiểu nó. Phòng vẫn hơn chữa mà.
Những dòng này để bạn bớt hoang mang, chứ không thay được một buổi khám trực tiếp. Mỗi cơ thể là một câu chuyện riêng, cần được ngồi nghe riêng.
Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân hiếm muộn
Vợ chồng thử bao lâu chưa có thai thì gọi là hiếm muộn? Gần gũi đều đặn, không tránh thai, mà sau khoảng một năm vẫn chưa có tin vui thì nên đi khám. Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên, đừng chờ đủ năm, khoảng sáu tháng là nên đi rồi.
Có phải nguyên nhân hiếm muộn đa phần là do người vợ không? Không đâu. Theo những gì tôi gặp, nguyên nhân nằm ở cả hai phía là rất thường, và phần từ người chồng cũng không hề nhỏ. Đó là lý do nên đi khám cùng nhau.
Chồng đi khám hiếm muộn có đau không? Bước kiểm tra đầu tiên cho người chồng là xét nghiệm tinh dịch đồ, chỉ lấy mẫu để soi, không kim tiêm, không đau, làm rất nhanh.
Khám mãi mà bác sĩ nói “chưa rõ nguyên nhân” thì sao? Chưa rõ không phải là hết hy vọng. Nhiều cặp trong nhóm này về sau vẫn có con. Bạn nên trao đổi kỹ với bác sĩ để chọn hướng đi phù hợp với mình.
Tìm con không phải đi tìm người có lỗi — và bạn không đi một mình
Bạn còn nhớ cặp vợ chồng tôi kể ở đầu bài chứ? Người vợ cúi mặt, tay siết chặt tay chồng, khẽ nói “chắc tại em”. Câu ấy tôi nghe nhiều lắm rồi. Và lần nào tim tôi cũng nhói.
Tôi muốn nói với bạn điều tôi đã nói với họ hôm đó: tìm con không phải một phiên tòa. Ở đây không có bị cáo. Không ai phải nhận lỗi cả.
Mười sáu năm ngồi trong phòng khám, tôi gặp biết bao cặp đôi tự trách đến mức không dám nhìn vào mắt nhau. Có người mất mấy năm trời mới đủ can đảm bước qua cánh cửa này. Nhưng bạn biết không, phần lớn họ rồi cũng tìm được lối đi của riêng mình. Người có thai tự nhiên sau khi chỉnh lại lối sống. Người cần một chút bàn tay y khoa nâng đỡ. Mỗi hành trình một khác. Chỉ một điều giống nhau: không ai bước một mình.
Nếu hôm nay trong lòng bạn vẫn nặng câu “tại tôi”, tôi mong bạn đặt nó xuống. Nhẹ thôi. Rồi quay sang nắm tay người bên cạnh, cùng nhau đi khám.
Tôi có một tài liệu nhỏ tên “Không phải lỗi của bạn” — bạn tải miễn phí, đọc cùng chồng nhé. Muốn được đồng hành lâu hơn, bạn cứ theo dõi tôi. Còn nếu bạn đã hoặc đang mang thai, mình có chương trình “Thai Kỳ Chủ Động” để cùng nhau đi tiếp, an tâm hơn.
Bạn xứng đáng được lắng nghe. Không phải bị phán xét.
Bài viết do BS Mai Phương đồng hành chấp bút.
Về tác giả — BS Mai Phương Bác sĩ Sản phụ khoa với hơn 16 năm kinh nghiệm, công tác tại Bệnh viện Hùng Vương từ năm 2009. Thạc sĩ Sản phụ khoa (Đại học Y Dược TP.HCM, 2014), Chuyên khoa II Sản phụ khoa (2025), chuyên sâu về sàn chậu (chứng chỉ Bệnh viện Từ Dũ 2017, đào tạo tại Quảng Tây 2024) và có chứng chỉ kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung IUI (Hosrem, 2015). Với sứ mệnh “đồng hành cùng phụ nữ chủ động qua mọi mùa nội tiết”, BS Mai Phương tin rằng phòng bệnh hơn chữa bệnh, và mỗi người phụ nữ đều xứng đáng được hiểu đúng cơ thể mình.
Đọc thêm: Hiếm muộn phổ biến hơn bạn nghĩ: bạn không hề đơn độc
Đọc thêm: Nguyên nhân khó có thai ở nữ giới và khi nào nên đi khám
Đọc thêm: Sự thật về hiếm muộn nam: không chỉ là chuyện của người vợ