Có một kiểu im lặng tôi gặp rất nhiều trong phòng khám. Hai vợ chồng ngồi đó, người vợ cúi đầu vân vê tà áo, người chồng nhìn ra cửa sổ. Họ đã chờ rất lâu mới dám bước vào. Và câu đầu tiên thường là một lời xin lỗi nho nhỏ: “Bác sĩ ơi, chắc tại em…”
Tôi luôn ngắt ngay chỗ đó.
Bởi vì trong 16 năm khám sản phụ khoa, tôi học được một điều: hiếm muộn gần như chẳng bao giờ là lỗi của riêng ai. Cơ thể con người phức tạp hơn lời trách móc của họ hàng rất nhiều. Nên hôm nay tôi không giảng bài. Tôi chỉ muốn ngồi xuống, kể cho bạn nghe về những con đường mà y học có thể đồng hành cùng bạn, bằng giọng dễ hiểu nhất, để lần sau bước vào phòng khám bạn bớt run, bớt hoang mang.
“Hỗ trợ sinh sản” thật ra là gì?
Nghe cụm từ này, nhiều người tưởng tượng ra một thứ gì đó ghê gớm, máy móc lạnh lùng, mất hết tự nhiên. Không phải vậy đâu.
Hỗ trợ sinh sản chỉ đơn giản là khi cơ thể đang gặp một trục trặc nào đó khiến trứng và tinh trùng khó gặp nhau, thì bác sĩ sẽ giúp một tay ở đúng cái chỗ đang vướng. Có người vướng ít, có người vướng nhiều. Nên không phải ai cũng cần đến kỹ thuật cao.
Tôi từng gặp nhiều cặp đôi chỉ cần điều chỉnh lại chuyện rụng trứng, canh đúng ngày, là tin vui tự đến. Vội vàng nhảy ngay vào phương pháp đắt tiền nhất đôi khi không phải lựa chọn khôn ngoan. Trong các phương pháp hỗ trợ sinh sản, lộ trình thường đi từ nhẹ đến sâu. Tôi kể bạn nghe từng bậc.
IUI: bơm tinh trùng vào buồng tử cung
Đây thường là bước can thiệp đầu tiên, nhẹ nhàng nhất. Tôi có chứng chỉ kỹ thuật này từ năm 2015 và đã làm cho rất nhiều cặp đôi, nên tôi muốn bạn hình dung nó thật rõ.
IUI dựa trên một ý tưởng đơn giản: rút ngắn quãng đường mà tinh trùng phải bơi. Bình thường, tinh trùng đi vào cơ thể người vợ phải vượt một chặng rất dài, qua cổ tử cung rồi mới lên tới nơi gặp trứng. Trên đường đi, rất nhiều con rơi rớt lại. Với IUI, chúng tôi lấy mẫu tinh trùng, lọc rửa trong phòng lab để chọn ra những con khỏe nhất, bơi giỏi nhất, rồi dùng một ống rất mảnh và mềm đưa thẳng chúng vào buồng tử cung. Coi như cho tinh trùng đi đường tắt, xuất phát ngay gần đích.
Kỹ thuật này thường hợp với những trường hợp tinh trùng yếu nhẹ, chất nhầy cổ tử cung không thuận lợi, hoặc hiếm muộn chưa rõ nguyên nhân. Nhiều khi chúng tôi kết hợp thêm thuốc kích thích trứng nhẹ để tăng cơ hội.
Bạn yên tâm một điều: thủ thuật này khá nhẹ nhàng. Thường chỉ hơi tưng tức bụng dưới như ngày hành kinh, làm xong là về nhà sinh hoạt bình thường. Không phải nằm viện, không gây mê. Tỉ lệ thành công của một lần IUI không quá cao, nên đừng buồn nếu lần đầu chưa được. Thường bác sĩ sẽ thử vài chu kỳ rồi mới tính bước tiếp theo.
IVF: thụ tinh trong ống nghiệm
Khi đường ống dẫn trứng bị tắc cả hai bên, tinh trùng quá yếu, hoặc IUI nhiều lần chưa có kết quả, chúng tôi nghĩ đến IVF. Nghe “ống nghiệm” thì lạ tai, nhưng bản chất rất dễ hiểu.
Thay vì để trứng và tinh trùng tự tìm nhau bên trong cơ thể, lần này chúng tôi đưa cả hai ra ngoài, cho gặp nhau trong điều kiện được chăm sóc kỹ ở phòng lab. Quy trình đại khái thế này. Người vợ tiêm thuốc một thời gian để buồng trứng nuôi được nhiều trứng cùng lúc, thay vì chỉ một trứng như mỗi tháng bình thường. Đến ngày, bác sĩ chọc hút lấy trứng ra. Trứng gặp tinh trùng trong đĩa nuôi, tạo thành phôi. Phôi được nuôi vài ngày, rồi chọn phôi tốt đặt nhẹ trở lại vào tử cung người mẹ để làm tổ và lớn lên.
IVF là kỹ thuật được dùng phổ biến nhất trong nhóm phương pháp chuyên sâu, và y học đã làm nó an toàn hơn rất nhiều so với trước. Nhưng tôi luôn nói thật với bệnh nhân: nó là một hành trình cần sức bền. Có giai đoạn tiêm thuốc mỗi ngày, đi siêu âm theo dõi liên tục, có thể mệt, có thể đầy bụng, tâm trạng lên xuống vì nội tiết thay đổi.
Và quan trọng nhất: một chu kỳ IVF không phải lúc nào cũng thành công ngay. Có người được liền, có người phải kiên nhẫn hơn. Tôi mong bạn bước vào với một trái tim đã được chuẩn bị, chứ không phải với lời hứa “chắc chắn có thai” mà đôi khi quảng cáo vẽ ra. Không ai trung thực mà dám hứa điều đó với bạn cả.
Khi cần đến trứng, tinh trùng hoặc người mang thai hộ
Có những tình huống đặc biệt hơn, và tôi nhắc đến để bạn biết rằng vẫn còn đường đi, kể cả khi mọi thứ tưởng như bế tắc.
Nếu người chồng không có tinh trùng dùng được, có thể cân nhắc nguồn tinh trùng hiến tặng. Nếu buồng trứng người vợ đã ngừng hoạt động sớm hoặc không còn trứng tốt, có lựa chọn xin trứng. Và trong những trường hợp người vợ vì lý do sức khỏe không thể tự mang thai, mang thai hộ là một con đường mà pháp luật và y học cho phép trong khuôn khổ nhất định.
Tôi sẽ không đi sâu vào kỹ thuật ở đây, vì mỗi lựa chọn này còn gắn với chuyện pháp lý, đạo đức, niềm tin và cả ngân sách của mỗi gia đình. Đó là những quyết định rất riêng tư. Vai trò của tôi là giải thích rõ ràng, không phán xét, để chính bạn và người bạn đời cùng nhau chọn điều phù hợp nhất.
Vậy khi nào nên đi khám hiếm muộn?
Đây là phần tôi muốn bạn nhớ kỹ nhất, vì đi đúng lúc quan trọng hơn bạn nghĩ.
Nếu bạn dưới 35 tuổi, quan hệ đều đặn không dùng biện pháp tránh thai mà sau 12 tháng vẫn chưa có tin vui, hãy đi khám. Nếu bạn đã từ 35 tuổi trở lên, đừng chờ tới một năm, hãy đi khám sau khoảng 6 tháng, bởi thời gian với buồng trứng là thứ rất quý. Và nếu bạn có kinh nguyệt thất thường, từng mổ vùng bụng chậu, từng viêm nhiễm phụ khoa, lạc nội mạc tử cung, hay người chồng từng có vấn đề về tinh trùng, thì đừng đợi gì cả, đi khám sớm.
Tôi nói thật lòng: nhiều cặp đôi tôi gặp tiếc nuối nhất không phải vì chọn sai phương pháp, mà vì họ chờ quá lâu. Chờ vì ngại, vì sợ, vì nghĩ “thôi để tự nhiên thêm chút nữa”. Đi khám sớm không có nghĩa là bạn bệnh nặng. Nó chỉ đơn giản là bạn đang chủ động hiểu cơ thể mình, đúng tinh thần phòng bệnh hơn chữa bệnh mà tôi luôn tin.
Và xin bạn nhớ: tất cả những gì tôi kể hôm nay là để bạn bớt lạ lẫm, chứ không thay thế được một buổi thăm khám trực tiếp. Cơ thể bạn là một câu chuyện riêng, cần được lắng nghe riêng.
Câu hỏi thường gặp
IUI và IVF khác nhau thế nào? Nói ngắn gọn: IUI là đưa tinh trùng đã lọc rửa thẳng vào buồng tử cung, để việc thụ tinh vẫn diễn ra tự nhiên bên trong cơ thể. IVF thì cho trứng và tinh trùng gặp nhau bên ngoài, ở phòng lab, tạo thành phôi rồi mới đặt lại vào tử cung. IUI nhẹ nhàng và rẻ hơn, IVF can thiệp sâu hơn nhưng giải quyết được nhiều vấn đề khó hơn.
Làm IUI hay IVF có đau không? IUI thường chỉ hơi tưng tức bụng dưới, làm xong về sinh hoạt bình thường. IVF có giai đoạn tiêm thuốc và chọc hút trứng nên cơ thể vất vả hơn, nhưng các bước đều được hỗ trợ giảm khó chịu. Cảm nhận mỗi người mỗi khác, bạn nên trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị.
Vợ chồng son chưa con bao lâu thì nên đi khám? Dưới 35 tuổi, cứ thử đều đặn một năm chưa có thì đi khám. Từ 35 tuổi trở lên thì sau 6 tháng. Còn nếu có dấu hiệu bất thường như kinh nguyệt rối loạn hay tiền sử bệnh phụ khoa, đừng chờ, đi sớm.
Một lời nhắn từ tôi
Hành trình tìm con có thể dài, có lúc tủi thân, có lúc tưởng kiệt sức. Tôi hiểu cảm giác ấy theo cách của một người phụ nữ chứ không chỉ một bác sĩ. Nhưng tôi muốn bạn giữ lấy điều này: bạn không cô đơn, và rất nhiều khúc mắc hôm nay là thứ y học có cách đồng hành.
Nếu bạn đang mang trong lòng nỗi tự trách, tôi mời bạn đọc tài liệu miễn phí tôi viết: “Không phải lỗi của bạn”. Còn nếu may mắn đã mỉm cười và bạn đang mang thai, hãy để tôi đồng hành cùng bạn qua chương trình “Thai Kỳ Chủ Động”. Đi cùng nhau, mình sẽ vững dạ hơn nhiều.
Thương bạn, BS Mai Phương.
Về tác giả
BS Mai Phương là bác sĩ sản phụ khoa với hơn 16 năm kinh nghiệm, công tác tại Bệnh viện Hùng Vương từ năm 2009. Bác sĩ tốt nghiệp Thạc sĩ Sản phụ khoa tại Đại học Y Dược TP.HCM (2014) và hoàn thành Chuyên khoa II Sản phụ khoa (2025). Bác sĩ có chứng chỉ kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) từ Hosrem (2015) và chuyên sâu về sàn chậu (chứng chỉ Bệnh viện Từ Dũ 2017, đào tạo tại Quảng Tây 2024).
Ngoài chuyên môn, bác sĩ là một người chạy bộ bền bỉ, đã hoàn thành 2 giải full marathon 42km và 3 giải bán marathon. Với sứ mệnh “đồng hành phụ nữ chủ động qua mọi mùa nội tiết”, bác sĩ tin vào thông điệp phòng bệnh hơn chữa bệnh và chủ động hiểu cơ thể mình.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho thăm khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ.
Đọc thêm: Khám hiếm muộn ở đâu uy tín? 5 dấu hiệu của một nơi đáng tin