Loãng xương sau mãn kinh: vì sao mất xương nhanh và vì sao uống canxi thôi chưa đủ

Tuần trước, một người phụ nữ ngoài năm mươi đến phòng khám của bác sĩ vì chuyện bốc hỏa, mất ngủ sau mãn kinh. Khám xong, lúc đứng dậy mặc lại áo khoác, chị chợt kể như một chuyện bên lề: “Bác ơi, hôm rồi em đi may áo dài, cô thợ đo xong bảo em thấp hơn số đo năm ngoái gần hai phân. Chắc cô ấy đo nhầm bác nhỉ?”. Chị cười, nhưng bác sĩ thì không cười được, vì với người làm sản phụ khoa, một phụ nữ sau mãn kinh thấp đi vài phân không phải chuyện đo nhầm, đó có thể là tiếng gõ cửa đầu tiên của loãng xương sau mãn kinh.

Hơn 16 năm làm nghề, gần như ngày nào bác sĩ cũng gặp chị em ở giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh. Mọi người hay đến vì bốc hỏa, vì rối loạn kinh nguyệt, vì chuyện khó nói ở vùng kín, nhưng rất hiếm ai đến vì lo cho xương. Xương không nóng bừng mặt, không làm mất ngủ, nó chỉ lặng lẽ mỏng đi từng ngày. Hôm nay bác sĩ muốn cùng chị nói cho rõ về người bạn thầm lặng này: vì sao mãn kinh lại làm mất xương nhanh đến vậy, và vì sao nhiều chị uống canxi rất đều mà xương vẫn cứ yếu.

Vì sao phụ nữ mất xương nhanh đến vậy sau mãn kinh?

Chị hãy hình dung xương không phải một khối bê tông đúc sẵn, mà là một công trường hoạt động suốt đời. Trong đó có hai đội thợ làm việc song song: một đội chuyên dỡ bỏ phần xương cũ, một đội chuyên xây đắp xương mới. Ở người trẻ, hai đội này làm việc nhịp nhàng, xây kịp phần dỡ, nên xương luôn được thay mới mà vẫn chắc.

Người giữ nhịp cho công trường ấy chính là estrogen, nội tiết tố nữ quen thuộc. Estrogen kìm bớt đội dỡ bỏ, để tốc độ hủy xương không vượt quá tốc độ tạo xương. Khi chị bước vào mãn kinh, buồng trứng ngưng hoạt động, estrogen tụt xuống rất thấp, người giữ nhịp rời công trường. Đội dỡ bỏ từ đó làm việc hăng hơn hẳn đội xây, và khối xương của chị bắt đầu hao hụt.

Điều đáng nói là giai đoạn mất xương nhanh nhất lại rơi đúng vào những năm quanh mãn kinh và vài năm đầu sau đó. Phụ nữ có thể mất một phần đáng kể khối xương của cả đời chỉ trong quãng thời gian này, nhanh hơn hẳn đàn ông cùng tuổi. Đây là lý do loãng xương được xem là bệnh nghiêng về phụ nữ, và là chuyện nội tiết chứ không chỉ là chuyện tuổi tác hay ăn uống.

Vấn đề là quá trình này diễn ra hoàn toàn im lặng. Vậy làm sao chị biết xương mình đang mỏng đi, khi nó chẳng hề đau?

Loãng xương sau mãn kinh có dấu hiệu gì? Ba tín hiệu rất dễ bỏ qua

Loãng xương hay được gọi là “kẻ trộm thầm lặng”, vì nó lấy dần khối xương của chị mà không gây một triệu chứng rõ ràng nào trong nhiều năm. Nhưng nếu để ý, có ba tín hiệu mà bác sĩ mong chị đừng bỏ qua.

Thứ nhất là giảm chiều cao. Giống người phụ nữ đi may áo dài ở đầu bài, nhiều chị chỉ tình cờ phát hiện mình thấp đi khi đo quần áo, khám sức khỏe công ty, hoặc khi đứng cạnh con gái bỗng thấy con cao hơn hẳn ngày trước. Thấp đi vài phân so với thời trẻ có thể là do các đốt sống đã xẹp lún âm thầm.

Thứ hai là dáng lưng thay đổi. Lưng gù nhẹ dần, vai đổ về trước, mặc áo thấy phần lưng trên cộm lên khác trước. Đó cũng có thể là hệ quả của những đốt sống yếu đang lún dần theo thời gian.

Thứ ba, và là tín hiệu rõ nhất, là gãy xương sau một va chạm rất nhẹ. Trượt chân ngồi phịch xuống sàn đã gãy xương cổ tay, bước hụt bậc thềm đã lún đốt sống, những cú ngã mà ở tuổi ba mươi chị chỉ xuýt xoa vài hôm. Với người làm nghề, một ca gãy xương do chấn thương nhẹ ở phụ nữ sau mãn kinh gần như đồng nghĩa với việc cần đánh giá loãng xương ngay.

Đọc đến đây, có thể chị sẽ nói: “Nhưng em uống canxi đều lắm mà bác”. Chính chỗ này lại là hiểu lầm phổ biến nhất mà bác sĩ muốn gỡ cho chị.

Uống canxi đều mà xương vẫn yếu, vì sao vậy?

Trong phòng khám, bác sĩ gặp không ít chị uống canxi ròng rã cả năm trời, đến khi đo mật độ xương vẫn thấy tụt, rồi tự trách mình uống chưa đủ liều. Sự thật là canxi chỉ là viên gạch. Muốn viên gạch nằm đúng vào bức tường xương, chị cần thêm ít nhất ba điều kiện nữa.

Điều kiện thứ nhất là chất dẫn đường. Vitamin D giúp ruột hấp thu canxi từ thức ăn vào máu; thiếu vitamin D thì canxi uống vào phần nhiều đi qua đường tiêu hóa rồi ra ngoài. Vitamin K2 thì được nghiên cứu với vai trò hướng canxi lắng vào xương. Vì vậy khi bác sĩ kê bổ sung, hầu như không bao giờ kê canxi đứng một mình, và liều lượng cụ thể luôn phải dựa trên tình trạng của từng người, chị đừng tự mua liều cao uống kéo dài.

Điều kiện thứ hai là xương phải được “giao việc”. Xương chỉ chịu giữ chắc khi nó thấy mình còn cần thiết, nghĩa là khi chị vận động có chịu lực: đi bộ nhanh, chạy bộ nhẹ, khiêu vũ, leo cầu thang, tập kháng lực vừa sức. Bản thân bác sĩ duy trì chạy bộ nhiều năm nay, một phần cũng vì hiểu rằng ở tuổi này, mỗi bước chân chạm đất là một lời nhắc cơ thể giữ lấy khung xương. Bơi lội rất tốt cho khớp và tim mạch, nhưng vì nước đỡ mất trọng lượng nên tác dụng giữ xương lại kém hơn các môn chịu lực.

Điều kiện thứ ba, ít người để ý nhất, là đừng để bữa ăn hằng ngày rút trộm canxi. Có những thói quen ăn uống âm thầm kéo canxi ra khỏi cơ thể qua nước tiểu: ăn quá mặn là thủ phạm hàng đầu, vì thận thải muối thì kéo canxi theo; ăn quá ngọt và uống nước ngọt có gas thường xuyên; uống quá nhiều cà phê trong ngày; và rượu bia, thứ vừa cản tạo xương vừa cản hấp thu canxi. Uống một viên canxi buổi sáng rồi cả ngày ăn mặn, uống ba bốn ly cà phê và lon nước ngọt, chẳng khác nào đổ nước vào chiếc lu nứt đáy. Về nhóm này, bác sĩ muốn giới thiệu với chị một người viết mà bác sĩ thấy làm nội dung tử tế: anh Lê Thế, xuất thân là cử nhân điều dưỡng, nhiều năm gắn bó với mảng yoga và sức khỏe, hiện phụ trách blog dinh dưỡng xương khớp canxitot.com. Anh có một bài tổng hợp khá đầy đủ và dễ hiểu về đúng chủ đề này, chị có thể tham khảo bài những thực phẩm không tốt cho người loãng xương để soát lại mâm cơm nhà mình. Và chị nhớ giúp bác sĩ một nguyên tắc: mọi sản phẩm bổ sung chỉ là phần hỗ trợ, thực phẩm bổ sung không phải là thuốc và không thay thế được thuốc điều trị loãng xương khi chị đã có chỉ định.

Để chị dễ hình dung, bác sĩ gói bốn trụ cột giữ xương sau mãn kinh vào một bảng nhỏ:

Trụ cột	Vì sao cần	Gợi ý thực tế
Đủ canxi	Nguyên liệu xây xương	Sữa, sữa chua, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ, rau lá xanh; viên bổ sung khi bác sĩ đánh giá cần
Vitamin D (và K2 khi phù hợp)	Giúp hấp thu và hướng canxi vào xương	Ra nắng hợp lý, thực phẩm giàu vitamin D; liều bổ sung theo chỉ định
Vận động chịu lực	“Giao việc” để xương giữ độ chắc	Đi bộ nhanh, chạy nhẹ, leo cầu thang, kháng lực vừa sức, đều đặn hầu hết các ngày
Bớt món rút canxi	Chặn thất thoát qua thận và tiêu hóa	Giảm mặn, giảm ngọt, bớt cà phê đậm đặc, hạn chế rượu bia và nước ngọt có gas

Bốn trụ cột này chị làm được ngay tại nhà. Nhưng còn một việc chỉ làm được ở cơ sở y tế, và nó trả lời câu hỏi quan trọng nhất: xương của chị hiện tại đang ở mức nào?

Đo mật độ xương khi nào là đúng lúc?

Cách duy nhất để biết chắc xương mình còn dày hay đã mỏng là đo mật độ xương, thường bằng phương pháp DXA. Đây là kỹ thuật nhẹ nhàng, không đau, nằm đo vài phút là xong, và cho ra con số cụ thể để bác sĩ xếp loại xương bình thường, thiếu xương hay đã loãng xương.

Theo các khuyến cáo phổ biến hiện nay, phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nên được đo mật độ xương. Với chị em sau mãn kinh nhưng chưa đến 65, nên đo sớm hơn nếu có thêm yếu tố nguy cơ: mãn kinh sớm trước 45 tuổi, từng phải cắt hai buồng trứng, người gầy nhỏ, mẹ hoặc chị em ruột từng gãy xương do loãng xương, hút thuốc lá, dùng thuốc corticoid kéo dài, hoặc bản thân từng gãy xương sau va chạm nhẹ. Nếu chị nhận ra mình trong vài dòng vừa rồi, đừng đợi đủ tuổi, hãy trao đổi với bác sĩ trong lần khám tới.

Đo mật độ xương là việc chủ động, làm khi chưa có chuyện gì xảy ra. Còn một số tình huống thì ngược lại, chị không nên chờ.

Khi nào cần đi khám ngay

Chị hãy thu xếp đi khám sớm, không trì hoãn, nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Thấp đi rõ so với thời trẻ, từ khoảng ba phân trở lên, hoặc người thân nhận xét lưng chị gù đi nhanh.
• Đau lưng xuất hiện đột ngột, đau chói một điểm ở cột sống, nhất là sau khi bê vác, cúi người hay ngã nhẹ.
• Gãy xương sau một va chạm nhẹ ở bất kỳ vị trí nào, dù đã được bó bột hay phẫu thuật rồi cũng cần đánh giá thêm về loãng xương.
• Mãn kinh trước 45 tuổi hoặc đã cắt hai buồng trứng mà chưa từng được tư vấn về xương và nội tiết.
• Đang dùng corticoid kéo dài vì bệnh khớp, hen hay bệnh tự miễn mà chưa từng đo mật độ xương.

Những tình huống này cần bác sĩ khám trực tiếp, đôi khi cần chụp phim và xét nghiệm, chứ không thể tự xử ở nhà bằng viên canxi. Trước khi khép lại, bác sĩ trả lời nhanh mấy câu chị em hay hỏi nhất.

Câu hỏi chị em hay hỏi bác sĩ

Loãng xương sau mãn kinh có chữa khỏi hẳn được không?
Khối xương đã mất rất khó lấy lại hoàn toàn, nhưng loãng xương điều trị được. Thuốc điều trị cùng với dinh dưỡng và vận động đúng giúp làm chậm mất xương và giảm nguy cơ gãy xương. Phát hiện càng sớm, kết quả càng thuận lợi, nên đo mật độ xương đúng lúc quan trọng hơn việc uống thật nhiều canxi.

Uống canxi nhiều có bị sỏi thận không?
Canxi từ thực phẩm hằng ngày nhìn chung an toàn. Vấn đề thường nằm ở việc tự uống viên canxi liều cao kéo dài không có chỉ định. Vì vậy chị nên ưu tiên nguồn canxi từ bữa ăn, phần bổ sung để bác sĩ tính liều dựa trên tình trạng cụ thể của chị.

Sau mãn kinh có nên dùng nội tiết thay thế để giữ xương không?
Liệu pháp nội tiết mãn kinh có thể giúp giữ xương ở một số chị em, nhưng đây là quyết định cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ trên từng người, sau khi khám và làm các kiểm tra cần thiết. Chị đừng tự dùng theo lời mách, hãy để bác sĩ phụ khoa đánh giá trực tiếp.

Tập yoga, bơi lội có đủ để phòng loãng xương không?
Yoga giúp dẻo dai, thăng bằng tốt nên giảm nguy cơ té ngã, bơi tốt cho khớp và tim mạch. Nhưng để kích thích xương giữ độ chắc, chị nên có thêm vận động chịu lực như đi bộ nhanh, chạy nhẹ hay tập kháng lực, phối hợp các hình thức với nhau là tốt nhất.

Điều bác sĩ mong chị mang theo

Loãng xương sau mãn kinh không phải bản án, nó là hệ quả có thể lường trước của việc estrogen rời đi, và vì lường trước được nên chị hoàn toàn có thể chủ động. Đừng đợi một cú ngã mới bắt đầu quan tâm đến khung xương đã cõng chị đi suốt mấy chục năm. Ăn đủ, vận động đều, bớt những món rút canxi, và quan trọng nhất là biết rõ con số mật độ xương của chính mình.

Nếu chị đang ở giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh và muốn được nhìn tổng thể cả nội tiết lẫn sức khỏe xương, chị có thể ghé Phòng khám Sản phụ khoa Mai Phương để khám phụ khoa và được tư vấn riêng cho giai đoạn này: từ các triệu chứng bốc hỏa, mất ngủ, khô hạn đến đánh giá nguy cơ loãng xương và hướng theo dõi phù hợp. Mãn kinh là một chặng dài, có người đồng hành hiểu nội tiết của chị, chặng đường ấy sẽ nhẹ hơn nhiều.

Tài liệu tham khảo

• Loãng xương, Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA, thuộc NIH)
• Đo mật độ xương (DXA), MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ
• Dinh dưỡng phòng tránh bệnh loãng xương, Trung tâm Dinh dưỡng TP.HCM