Kiệt sức sau sinh vì con ốm vặt liên miên: mẹ không hề làm gì sai

Tuần trước ở phòng khám, có một người mẹ bế bé tám tháng tuổi đến tái khám sau sinh. Hồ sơ ghi chị đến vì rối loạn kinh nguyệt, nhưng ngồi chưa ấm chỗ chị đã kể một mạch chuyện khác: từ ngày con đi nhà trẻ, tháng nào con cũng ốm một đợt, hết sổ mũi lại ho, hết ho lại sốt. Chị thức đêm liên tục, cơm ăn bữa đực bữa cái, người sụt gần bốn ký so với hồi đầy tháng con. Rồi chị chốt lại bằng một câu mà bác sĩ nghe xong phải đặt bút xuống: “Chắc tại em vụng, chăm con không nên thân, nên con mới ốm hoài, mà em cũng chẳng còn ra hồn người nữa bác ạ.”

Câu đó không phải của riêng chị ấy. Nó là câu của rất nhiều người mẹ đang vừa bế con ốm vừa tự chấm điểm mình. Hôm nay bác sĩ viết bài này để nói cho rõ hai chuyện: con ốm vặt không phải lỗi của mẹ, và cái mệt của mẹ xứng đáng được chăm sóc nghiêm túc chứ không phải để cắn răng chịu.

Con hay ốm vặt, có phải tại mẹ chăm chưa tốt không?

Trả lời thẳng để chị nhẹ lòng ngay: không phải. Y văn nhi khoa nói điều này rất rõ. Theo Hội Nhi khoa Hoa Kỳ, trẻ có thể ốm tới tám đến mười đợt cảm mỗi năm trong hai năm đầu đời, còn tài liệu của Y tế Anh quốc cũng ghi nhận con số tương tự ở trẻ nhỏ. Nghĩa là một em bé cứ dăm ba tuần lại sụt sịt một trận, nhất là khi mới đi nhà trẻ, đang nằm đúng trong khoảng bình thường của tuổi này.

Vì sao vậy? Vì hệ miễn dịch của con không sinh ra đã hoàn chỉnh, nó phải học. Mỗi đợt sổ mũi, mỗi trận ho là một buổi học của hệ miễn dịch, để vài năm nữa con cứng cáp dần và ốm thưa hẳn ra. Con ốm không phải vì mẹ vụng, mà vì con đang lớn theo đúng cách cơ thể con người vẫn lớn.

Về phần bệnh của con, bác sĩ muốn giới thiệu với chị một đồng nghiệp mà bác sĩ quý cách anh nói chuyện với cha mẹ. Anh là ThS.BS Phùng Tiến Hiệu, bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng với hơn 20 năm kinh nghiệm, công tác tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, hiện phụ trách chuyên môn Phòng khám Tai Mũi Họng Bác sĩ Hiệu ở Long Biên, Hà Nội, và có nhiều năm điều trị bệnh hô hấp trẻ em. Anh soạn hẳn một tài liệu tặng cha mẹ, đặt cái tên mà bác sĩ đọc xong thấy đúng ý mình muốn nói với các mẹ: Con ốm hoài, mẹ không hề làm gì sai. Trong đó anh giải thích lý do thật sự khiến trẻ hay ốm vặt, năm sai lầm cha mẹ hay mắc khi chăm con bệnh và những dấu hiệu cần đưa con đi khám. Tài liệu miễn phí, chị chỉ cần để lại thông tin là nhận được, rất đáng đọc trong những đêm trông con sốt.

Phần của con tạm yên tâm rồi. Giờ đến phần mà gần như không ai hỏi giúp chị: người mẹ đang ôm đứa con ốm ấy thì sao?

Vì sao chăm con ốm khiến mẹ kiệt sức nhanh đến vậy?

Nhiều chị thắc mắc sao mình mệt nhanh thế, người ta cũng chăm con mà đâu đến nỗi. Bác sĩ giải thích thế này: cái mệt của chị không phải một khoản, nó là ba khoản cộng dồn.

Khoản thứ nhất là thiếu ngủ kéo dài. Con ốm thì đêm nào cũng dậy dăm bảy bận, giấc ngủ của mẹ bị băm vụn ra, mà giấc ngủ chắp vá thì không hồi sức được như giấc ngủ liền mạch.

Khoản thứ hai là cơ thể sau sinh của chị vốn chưa hồi phục xong. Cuộc sinh nào cũng lấy đi của mẹ một lượng máu, nhiều mẹ còn thiếu máu thiếu sắt âm ỉ hàng tháng sau sinh mà không biết. Mẹ đang cho con bú thì mỗi ngày còn chuyển một phần canxi và dưỡng chất qua sữa cho con. Tức là chị đang chạy một quãng đường dài với cái bình xăng chưa kịp đổ đầy.

Khoản thứ ba là lo âu. Con sốt một đêm, mẹ căng thẳng một đêm. Sự căng thẳng ấy cũng tiêu tốn năng lượng thật sự, không kém gì việc thức trắng.

Ba khoản này cộng lại, mẹ kiệt sức là chuyện dễ hiểu, không phải vì chị yếu hơn người khác. Nhưng có một điều bác sĩ cần chị đọc kỹ phần tiếp theo: có những cái mệt không còn là mệt thường nữa.

Kiệt sức sau sinh kéo dài: khi nào không còn là chuyện thiếu ngủ?

Ở phòng khám, khi một người mẹ nói “em mệt lắm”, bác sĩ không bao giờ gật đầu cho qua với câu “mẹ bỉm ai chẳng thế”. Vì sau cái mệt ấy có thể là vài chuyện cần được khám hẳn hoi.

Thứ nhất là thiếu máu thiếu sắt. Nếu chị hay hoa mắt chóng mặt khi đứng dậy, da xanh, môi nhợt, leo cầu thang là hụt hơi, thì nên đi thử công thức máu thay vì đoán mò.

Thứ hai là viêm tuyến giáp sau sinh, một rối loạn nội tiết mà theo Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ gặp ở khoảng năm đến mười phần trăm phụ nữ trong năm đầu sau sinh. Tuyến giáp là nơi điều khiển mức năng lượng của cả cơ thể. Khi nó trục trặc, chị có thể hồi hộp, sút cân, khó ngủ ở giai đoạn đầu, rồi chuyển sang mệt lả, tăng cân, rụng tóc, sợ lạnh ở giai đoạn sau. Cái đáng nói là những triệu chứng này giống hệt “mệt do chăm con” nên hay bị bỏ qua, trong khi chỉ cần một xét nghiệm máu đơn giản là biết.

Thứ ba là trầm cảm sau sinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cứ khoảng tám người mẹ sau sinh thì có một người gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, phổ biến nhất là trầm cảm. Nếu chị buồn bã, trống rỗng, không còn thiết tha điều gì kéo dài quá hai tuần, đó không phải “tại em nghĩ quẩn”, đó là một tình trạng y khoa có thật và điều trị được.

Bác sĩ kể chị nghe chuyện của chính mình. Bác sĩ là mẹ của hai em bé, và sau sinh, dù làm nghề y hẳn hoi, bác sĩ cũng từng có giai đoạn nhìn vào gương không nhận ra mình: người nặng nề, đầu óc lúc nào cũng đặc quánh chuyện con, còn bản thân thì xếp cuối danh sách, mà danh sách thì không bao giờ chạy đến cuối. Phải đến khi bác sĩ nghiêm túc coi sức khỏe của mình là một việc cần làm, ăn uống tử tế lại, đi kiểm tra hẳn hoi, rồi tập chạy bộ từng chút một, mọi thứ mới sáng dần ra. Sau này bác sĩ chạy được cả những giải dài, nhưng điều quý nhất không phải tấm huy chương, mà là bài học rằng người mẹ chỉ chăm con tốt được khi chính mình còn sức. Kinh nghiệm ấy, cộng với hơn mười sáu năm làm sản phụ khoa, khiến bác sĩ tin chắc một điều: mẹ kiệt sức không phải cái giá đương nhiên của tình mẫu tử.

Vậy trong lúc con đang ốm, mẹ tự đỡ mình bằng cách nào, bác sĩ gói lại thành mấy việc cụ thể ngay đây.

Mẹ tự cứu mình thế nào khi con đang ốm? Checklist nhỏ cho mẹ

• Ngủ ké giấc con. Con thiu thiu là mẹ đặt lưng, đừng tranh thủ dọn nhà. Nhà bừa một tuần không sao, mẹ sập nguồn thì cả nhà sao.
• Chia ca đêm. Nói thẳng với chồng hoặc người thân: đêm nay anh canh nửa đầu, em nửa sau. Nhờ giúp không phải là vụng, đó là biết điều phối.
• Không bỏ bữa. Mẹ mệt hay nuốt không nổi, nhưng bỏ bữa là cách nhanh nhất để kiệt thêm. Chị có thể xem lại bài mẹ sau sinh nên bổ sung gì, con nên bổ sung gì để biết mình cần gì trong giai đoạn này.
• Uống đủ nước, nhất là mẹ đang cho con bú.
• Hạ chuẩn mọi việc không tên. Cơm có thể đặt, nhà có thể bừa, tin nhắn có thể trả lời muộn. Tuần con ốm, mẹ chỉ cần làm hai việc: chăm con và giữ mình.
• Đừng bỏ lịch khám của chính mẹ. Con ốm mấy mẹ cũng đưa đi khám bằng được, còn lịch tái khám sau sinh của mình thì hoãn hết lần này lần khác. Hành trình phục hồi sau sinh của mẹ cũng cần được theo dõi y như con vậy.

Checklist này giúp mẹ đỡ đuối trong những tuần cao điểm. Nhưng có những dấu hiệu thì không chờ checklist nào cả, chị cần nhớ phần dưới đây.

Khi nào mẹ và con cần đi khám ngay

Với con, đưa bé đi khám ngay khi: sốt cao khó hạ hoặc co giật, thở nhanh, thở rút lõm ngực, li bì khó đánh thức, bỏ bú bỏ ăn, môi tái, hoặc bất cứ khi nào trực giác mách chị “con không ổn”. Trực giác của người mẹ là một dấu hiệu lâm sàng thật sự, đừng ngại bị nói là lo xa.

Với mẹ, đừng chờ đợi nếu có: sốt, sản dịch bất thường trở lại hoặc có mùi hôi, hoa mắt chóng mặt nhiều hay ngất, hồi hộp đánh trống ngực, sút cân nhanh không rõ lý do, buồn bã trống rỗng kéo dài quá hai tuần, hoặc thoáng qua ý nghĩ làm hại bản thân. Điều cuối cùng ấy cần được nói ra với bác sĩ ngay, không xấu hổ, không trì hoãn.

Câu hỏi mẹ hay hỏi bác sĩ

Trẻ ốm bao nhiêu lần một năm là bình thường?
Trẻ nhỏ, nhất là hai năm đầu và giai đoạn mới đi nhà trẻ, có thể ốm tám đến mười đợt cảm mỗi năm. Điều cần theo dõi là mỗi đợt con có hồi phục tốt không, có tăng cân đều không, thay vì đếm số lần.

Mẹ kiệt sức có ảnh hưởng đến sữa không?
Có thể. Mệt mỏi và căng thẳng kéo dài ảnh hưởng đến phản xạ xuống sữa, nhiều mẹ thấy sữa giảm hẳn trong tuần con ốm. Mẹ được ngủ bù, ăn đủ và uống đủ nước là ba việc giữ sữa tốt nhất, hơn mọi món lợi sữa truyền miệng.

Mệt đến mức nào thì nên đi khám thay vì ráng chịu?
Nếu ngủ bù vài đêm mà người vẫn lả, kèm hoa mắt, hồi hộp, rụng tóc nhiều, sợ lạnh, hoặc tâm trạng xuống kéo dài quá hai tuần, chị nên đi khám và làm xét nghiệm máu cơ bản. Mệt kiểu đó ít khi tự hết bằng cố gắng.

Kiệt sức sau sinh kéo dài bao lâu thì hết?
Không có con số chung cho mọi mẹ. Nếu được ngủ, được ăn, được san sẻ, đa số mẹ hồi sức dần trong vài tuần đến vài tháng. Kiệt sức dai dẳng nhiều tháng dù đã nghỉ ngơi là tín hiệu nên tìm nguyên nhân y khoa, đừng mặc định “tại mình yếu”.

Điều bác sĩ mong chị mang theo

Con ốm vặt là chặng đường gần như đứa trẻ nào cũng đi qua, và mẹ kiệt sức là điều rất thật nhưng không phải là điều mẹ buộc phải chịu một mình. Chị không làm gì sai cả. Chị chỉ đang thiếu một điều: được ai đó nhìn vào sức khỏe của chính chị một cách nghiêm túc.

Nếu chị đang trong giai đoạn ấy, mệt mãi không lại sức, người không còn là mình của trước kia, chị có thể ghé Phòng khám Sản phụ khoa Mai Phương để được kiểm tra sau sinh trọn vẹn: từ công thức máu, tuyến giáp khi cần, đến sàn chậu và tâm trạng của mẹ. Một buổi khám cho mẹ không lấy đi của con điều gì cả, ngược lại, nó trả về cho con một người mẹ còn sức để ôm con qua những trận ốm sau.

Những thông tin trong bài dựa trên tài liệu của Hội Nhi khoa Hoa Kỳ về cảm lạnh ở trẻ em, Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ về viêm tuyến giáp sau sinh và Tổ chức Y tế Thế giới về sức khỏe tâm thần bà mẹ.

Tài liệu tham khảo

• Children and Colds, Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (HealthyChildren.org)
• Colds, coughs and ear infections in children, Y tế Anh quốc (NHS)
• Postpartum Thyroiditis, Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ (ATA)
• Maternal mental health, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
• Con ốm hoài, mẹ không hề làm gì sai, tài liệu miễn phí của BS Phùng Tiến Hiệu (taimuihongcuatoi.com)