Slug đề xuất: hiem-muon-nam-nguyen-nhan
Trước khi nói nguyên nhân, tôi muốn bạn nghe điều này: không phải lỗi của bạn
Có một buổi chiều tôi nhớ mãi. Người vợ ngồi trước mặt, hai bàn tay siết chặt đến trắng cả khớp. Mắt đỏ hoe. Chị nói nhỏ, gần như thì thầm: “Bác ơi, chắc tại em…” Câu nói bỏ lửng giữa chừng. Còn người chồng đứng nép ở góc tường, mắt nhìn ra cửa sổ, im lặng, như thể chuyện đang xảy ra chẳng dính dáng gì tới mình.
Cảnh đó tôi gặp nhiều lắm. Nhiều đến mức mỗi lần gặp lại, tim tôi vẫn nhói lên một chút.
Nên trước khi nói với bạn bất cứ điều gì về nguyên nhân, tôi muốn bạn nghe câu này trước đã: rất có thể, đây không phải lỗi của bạn.
Tôi nói thật lòng. Mười sáu năm ngồi ở phòng khám, lắng nghe biết bao cặp vợ chồng mong con, tôi hiểu một điều mà nhiều người vẫn chưa biết: chuyện chậm con không phải lúc nào cũng nằm ở người vợ. Trong những gì tôi thấy suốt ngần ấy năm, khoảng một nửa số cặp hiếm muộn có nguyên nhân đến từ phía người chồng. Một nửa. Bạn đọc lại giúp tôi con số đó thêm một lần nữa nhé.
Vậy mà bao năm qua, người phụ nữ vẫn là người gánh hết. Gánh ánh mắt dò xét của hai bên nội ngoại. Gánh câu “bao giờ có tin vui” lặp đi lặp lại trong mỗi đám giỗ, đám cưới. Gánh cả cái cảm giác tự trách mỗi đêm nằm xuống, một mình. Tôi thương lắm.
Hiếm muộn nam là một mảng của bức tranh mà lâu nay ít ai chịu nhìn thẳng. Không phải vì khó tìm, mà vì người ta ngại tìm. Tinh trùng ít, bơi yếu, đường dẫn trục trặc… những thứ đó đều kiểm tra được. Và phần lớn đều có hướng xử lý.
Tôi viết bài này không phải để chỉ tay xem “ai có lỗi”. Trong chuyện con cái, không có ai là người có lỗi cả. Chỉ có hai người cùng đi tìm câu trả lời, và một bác sĩ sẵn lòng đi cùng. Bạn không cô đơn đâu. Giờ thì mình hít một hơi thật sâu, bình tĩnh, đi từng bước một nhé.
Tinh trùng ít, bơi yếu, hình dạng bất thường: bộ ba thường gặp nhất
Trong 16 năm khám, khi nói đến hiếm muộn nam, có ba “trục trặc” tôi gặp đi gặp lại nhiều hơn cả. Tôi hay gói gọn cho dễ nhớ: ít quân, bơi yếu, dáng đi xiêu vẹo.
Để tôi kể bạn nghe theo cách dễ nhất nhé.
Mỗi lần xuất tinh, cơ thể người chồng phóng ra rất nhiều tinh trùng. Nghe thì đông. Nhưng quãng đường để một con tinh trùng gặp được trứng lại xa khủng khiếp so với cái thân tí hon của nó. Hình dung như thả cả một đoàn người vào đường chạy marathon vậy. Tôi từng chạy marathon, tôi biết rõ cái cảm giác đó: đường dài, rơi rụng dọc đường là chuyện thường. Nên phải đông quân ngay từ vạch xuất phát thì mới mong có một “vận động viên” về tới đích.
Trục trặc thứ nhất là số lượng ít. Quân mỏng thì cơ hội về đích đã hụt ngay từ đầu.
Thứ hai là bơi yếu. Tinh trùng có đó, nhưng không đủ sức lội tới nơi. Đông mà cứ nằm im một chỗ thì cũng khó gặp được trứng.
Thứ ba là hình dạng bất thường. Một con tinh trùng khỏe cần cái đầu và cái đuôi cân đối để bơi cho thẳng, cho nhanh. Méo mó một chút là dễ bơi lệch, bơi vòng vo, đuối sức trước khi tới nơi.
Điều khiến tôi nhẹ lòng nhất mỗi lần ngồi tư vấn: cả ba thứ này chỉ cần một xét nghiệm tinh dịch đồ đơn giản là thấy hết. Người chồng lấy mẫu, phòng xét nghiệm soi dưới kính hiển vi, đếm số lượng, xem khả năng di chuyển, ngắm hình dạng. Nhẹ nhàng, không đau, không phải đụng dao kéo gì cả.
Và có một hiểu lầm tôi muốn gỡ ngay cho bạn. Tinh trùng hình dạng bất thường không có nghĩa là em bé sinh ra sẽ dị tật. Hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Nó chỉ đang nói rằng thụ thai tự nhiên lúc này khó hơn bình thường một chút, và mình hoàn toàn có hướng hỗ trợ phù hợp. Vậy thôi. Bạn đừng vội lo.
Có khi tinh trùng vẫn tốt nhưng đường ra bị tắc, hoặc tinh hoàn trục trặc
Nhưng không phải lúc nào câu chuyện cũng nằm ở số lượng hay chất lượng tinh trùng. Có những trường hợp khiến chính tôi, hồi mới vào nghề, cũng phải ngỡ ngàng.
Tôi hay kể chuyện này cho các cặp đôi nghe, để họ bớt sợ. Có khi nhà máy bên trong vẫn chạy ngon lành, tinh trùng vẫn được tạo ra đều đặn mỗi ngày, nhưng con đường để chúng đi ra ngoài lại bị nghẽn. Giống một đường ống bị tắc thôi. Anh chồng vẫn sinh hoạt bình thường, nhìn bên ngoài không ai đoán được điều gì, vậy mà khi xét nghiệm lại gần như không tìm thấy tinh trùng. Lý do nằm ở chỗ ống dẫn đã bị bít. Có thể do một đợt viêm nhiễm từ lâu, do một lần mổ cũ, hoặc đôi khi là bẩm sinh đã vậy.
Nghe thì lo. Nhưng tôi muốn bạn thở ra một hơi cho nhẹ lòng. Tắc kiểu này, nhiều trường hợp bác sĩ vẫn lấy được tinh trùng để hỗ trợ sinh sản. Không phải ngõ cụt đâu.
Còn một nhóm nguyên nhân khác nằm ngay tại “nhà máy” — tức là tinh hoàn. Có khi nó sản xuất không đủ. Có khi do giãn tĩnh mạch thừng tinh, nói nôm na là mạch máu ở vùng đó giãn ra, làm chỗ ấy ấm nóng lên, mà tinh trùng thì sợ nóng lắm. Cũng có khi gốc rễ lại ở nội tiết, mấy hormone chỉ huy không phát đủ tín hiệu để cơ thể vào việc.
Đọc tới đây bạn dễ thấy choáng. Sao mà lắm khả năng vậy. Nhưng đây mới là điều tôi mong bạn nhớ nhất: phần lớn những trục trặc này đều có hướng đi. Giãn tĩnh mạch có thể can thiệp. Nội tiết có thể chỉnh. Tắc nghẽn có thể tìm cách vượt qua. Việc của hai vợ chồng không phải ngồi tự đoán mình rơi vào nhóm nào, mà là cùng nắm tay nhau đi tìm một người đủ chuyên môn soi đường cho mình.
Có những thứ hai vợ chồng đổi được ngay từ tối nay
Tôi thích nhất phần này. Vì nó trả quyền chủ động về lại tay hai bạn.
Có những thứ nằm ngoài tầm với, đúng. Nhưng cũng có những thứ đổi được ngay từ tối nay.
Bắt đầu từ điều đơn giản nhất: hơi nóng. Tinh trùng “thích” mát. Tinh hoàn nằm bên ngoài cơ thể cũng vì lẽ đó. Nên những thói quen hâm nóng vùng kín kéo dài, tôi đều khuyên anh nhà nghĩ lại: ngâm bồn nước nóng, xông hơi triền miên, đặt laptop lên đùi hàng giờ, quần lót bó sát. Nghe vụn vặt. Nhưng gom lại thì không vụn chút nào.
Rồi thuốc lá, rượu bia. Tôi biết, nghe quen tới mức phát chán. Nhưng 16 năm khám, tôi thật sự thấy tinh trùng của nhiều anh khá lên rõ sau khi bỏ thuốc, bớt rượu. Cơ thể mình giỏi tự sửa chữa lắm, chỉ cần cho nó một cơ hội.
Cân nặng, giấc ngủ, căng thẳng cũng có phần. Một người chồng thức khuya triền miên, ăn uống thất thường, lúc nào cũng căng như dây đàn vì hai chữ “phải có con” thì nội tiết khó mà yên. Trớ trêu không? Chính nỗi mong con đôi khi lại chắn mất đường về của con.
Tôi nói thêm chỗ này, vì chính tôi đã đi qua. Sau hai lần sinh, tôi từng tăng cân nhiều, rồi nhờ ăn uống lành mạnh và chịu khó vận động mà giảm được, lấy lại sự tự tin. Tôi kể không phải để khoe, mà để bạn tin rằng cơ thể mình thật sự đáp lại khi mình tử tế với nó.
Tôi không gọi đây là thuốc. Không viên nào, gói thảo dược nào tôi dám hứa sẽ mang thai về cho bạn. Nhưng ăn cân bằng hơn một chút, ngủ sớm hơn một chút, tối dắt nhau đi bộ thay vì mỗi người ôm một cái điện thoại, cùng bớt một ly bia. Đó là những bước nhỏ trong tầm tay. Phòng hơn chữa. Và quý nhất: hai bạn làm cùng nhau.
Vậy khi nào nên đưa nhau đi khám?
Tôi biết nỗi sợ thật sự lúc này không phải là tiền, cũng chẳng phải mấy cái xét nghiệm. Mà là sợ muộn. Sợ mỗi tháng trôi qua lại là một cánh cửa lặng lẽ khép.
Tôi nói thật lòng: trong 16 năm khám, phần lớn các cặp tìm đến tôi đều đến trễ hơn họ nghĩ, nhưng cũng phần lớn vẫn còn rất nhiều cơ hội. Đi khám không phải là nhận mình thất bại. Đi khám là để biết mình đang đứng ở đâu. Để thôi nằm đoán già đoán non giữa đêm.
Vậy mốc nào là hợp lý? Nếu hai vợ chồng còn trẻ, gần gũi đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai nào mà qua khoảng một năm vẫn chưa có tin vui, thì đó là lúc nên đi. Nếu người vợ đã bước qua tuổi 35, xin đừng chờ cho đủ một năm. Sáu tháng thôi. Buồng trứng không chờ mình đâu, tôi nói thẳng vậy để bạn không tiếc về sau.
Còn nếu bạn có kinh nguyệt thất thường, từng mổ vùng bụng, từng viêm nhiễm phụ khoa dai dẳng, hoặc chồng bạn từng bị quai bị nặng hồi nhỏ, từng chấn thương vùng kín thì đừng đợi mốc nào hết. Đi sớm luôn hơn.
Và xin bạn nhớ giùm tôi một điều: hãy đi cùng nhau. Đây không phải hành trình của riêng ai. Hai người ngồi cạnh nhau trên ghế chờ, nắm tay nhau một cái, đó đã là một nửa của sự chữa lành rồi.
Vài câu hỏi tôi hay được nghe nhất
Hiếm muộn nam có chữa được không? Tùy nguyên nhân, nhưng phần lớn đều có hướng đi. Có trường hợp chỉ cần đổi lối sống, có trường hợp cần can thiệp, có trường hợp nhờ đến hỗ trợ sinh sản. Quan trọng là tìm đúng nguyên nhân trước đã.
Chồng tôi vẫn sinh hoạt bình thường, vậy có cần xét nghiệm tinh dịch đồ không? Có. Sinh hoạt bình thường và chất lượng tinh trùng là hai chuyện khác nhau hoàn toàn. Nhìn bên ngoài không đoán được, chỉ xét nghiệm mới biết.
Đi khám thì ai khám trước, vợ hay chồng? Lý tưởng là cả hai cùng đi. Riêng phần người chồng, tinh dịch đồ lại là một trong những xét nghiệm đơn giản, nhanh và ít tốn kém nhất, nên thường nên làm sớm.
Một lời nhắn cuối, từ tôi gửi bạn
Nếu hôm nay bạn đang thấy chông chênh, tôi có một tài liệu nhỏ tặng bạn, tên là “Không phải lỗi của bạn”, tải miễn phí để đọc trong những đêm khó ngủ. Còn nếu bạn đã có tin vui, mời bạn cùng tôi bước vào “Thai Kỳ Chủ Động”, để mình đi với nhau qua từng cột mốc.
Bạn không hề đơn độc đâu.
Về tác giả
BS Mai Phương là bác sĩ sản phụ khoa với hơn 16 năm gắn bó với nghề, công tác tại Bệnh viện Hùng Vương từ năm 2009. Chị tốt nghiệp Thạc sĩ Sản phụ khoa (Đại học Y Dược TP.HCM, 2014) và hoàn thành Chuyên khoa II Sản phụ khoa (2025), với chuyên sâu về sàn chậu (chứng chỉ Bệnh viện Từ Dũ 2017, đào tạo tại Quảng Tây 2024) cùng chứng chỉ kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung IUI (Hosrem, 2015).
Ngoài phòng khám, chị là người mê chạy bộ, đã hoàn thành 2 giải full marathon 42km và 3 giải bán marathon, đồng thời tự xây dựng và vận hành phòng khám của riêng mình. Sứ mệnh chị theo đuổi rất giản dị: “Đồng hành phụ nữ chủ động qua mọi mùa nội tiết”, với niềm tin “phòng bệnh hơn chữa bệnh, chủ động hiểu cơ thể mình”.
Nội dung này mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế việc thăm khám trực tiếp với bác sĩ.