Tim mạch sau mãn kinh: khi estrogen không còn làm lá chắn cho chị

Ở phòng khám, bác sĩ hay gặp một kiểu bệnh nhân thế này. Một người phụ nữ ngoài 50, ngồi xuống là than mất ngủ, hay hồi hộp đánh trống ngực, leo cầu thang thấy mệt hơn trước, rồi tự kết luận luôn: “Chắc em bị tiền mãn kinh nó hành thôi bác nhỉ”. Đến khi đo huyết áp, làm xét nghiệm máu, nhiều chị mới ngỡ ngàng vì huyết áp đã cao, mỡ máu đã vượt ngưỡng từ lúc nào không hay.

Cái ngỡ ngàng đó không phải lỗi của chị. Suốt mấy chục năm, trái tim và mạch máu của phụ nữ được một “vệ sĩ” thầm lặng che chở, nên mình quen với cảm giác an toàn. Vệ sĩ đó là estrogen. Và khi mãn kinh đến, vệ sĩ ấy lặng lẽ rời đi.

Hôm nay bác sĩ muốn nói với chị về tim mạch sau mãn kinh, một chuyện ít được nhắc tới trong các buổi cà phê của chị em, nhưng lại là chuyện quyết định chất lượng mấy chục năm còn lại của đời mình.

Vì sao trước mãn kinh phụ nữ ít bệnh tim hơn nam giới cùng tuổi?

Chị để ý mà xem, ở tuổi 40, người bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ quanh ta thường là đàn ông. Phụ nữ cùng tuổi hiếm hơn hẳn. Một phần quan trọng của sự “may mắn” đó đến từ estrogen, nội tiết tố mà buồng trứng sản xuất đều đặn suốt tuổi sinh sản.

Estrogen bảo vệ tim mạch theo nhiều cách cùng lúc. Nó giúp gan xử lý mỡ máu theo hướng có lợi, giữ cholesterol xấu LDL ở mức thấp và nâng đỡ cholesterol tốt HDL. Nó tác động lên thành mạch máu, giúp lòng mạch mềm mại, dễ giãn nở, máu chảy êm. Nhờ vậy, mảng xơ vữa khó bám vào thành mạch hơn, huyết áp cũng dễ giữ ổn định hơn.

Nói cách khác, suốt tuổi sinh sản, cơ thể chị có sẵn một tấm lá chắn tự nhiên mà nam giới không có. Vấn đề là tấm lá chắn ấy không tồn tại mãi mãi, và thời điểm nó rút lui chính là mãn kinh.

Sau mãn kinh, tim mạch của chị thay đổi thế nào?

Khi buồng trứng ngừng hoạt động, lượng estrogen tụt xuống rất thấp và ở lại đó. Những thay đổi bên trong diễn ra âm thầm nhưng khá đồng loạt. Cholesterol xấu LDL có xu hướng tăng lên, cholesterol tốt giảm đi, đó là lý do mỡ máu cao ở phụ nữ mãn kinh phổ biến đến vậy, kể cả ở những chị ăn uống không hề thay đổi so với trước. Thành mạch bớt mềm mại, huyết áp dễ nhích lên. Mỡ trong cơ thể cũng dồn về vùng bụng nhiều hơn, kéo theo nguy cơ rối loạn đường huyết.

Từng thứ một nghe có vẻ nhỏ, nhưng chúng cộng hưởng với nhau. Mỡ máu cao lâu ngày lắng đọng vào thành mạch, tạo thành mảng xơ vữa làm lòng mạch hẹp dần. Đến một lúc nào đó, mảng xơ vữa nứt vỡ, cục máu đông hình thành và làm tắc mạch máu nuôi tim hoặc nuôi não. Về cơ chế này, bác sĩ có đọc một bài viết dễ hiểu của anh Hoàng Huy Hưng, một người viết chuyên về phòng ngừa đột quỵ, giải thích cặn kẽ mỡ máu cao và xơ vữa động mạch dẫn tới đột quỵ như thế nào. Chị nào muốn hiểu rõ con đường âm thầm ấy có thể đọc thêm.

Điều bác sĩ muốn chị nhớ ở đây là mối liên hệ giữa mãn kinh và bệnh tim mạch không phải chuyện xa xôi của người khác. Nó là quá trình đang bắt đầu trong chính cơ thể mình từ những năm quanh tuổi 50. Khó ở chỗ, giai đoạn này cơ thể lại phát ra rất nhiều tín hiệu dễ gây nhầm lẫn.

Những dấu hiệu tim mạch hay bị đổ oan cho tiền mãn kinh

Đây là phần bác sĩ trăn trở nhất sau nhiều năm ngồi phòng khám tiếp các chị tuổi này. Hồi hộp đánh trống ngực, mệt mỏi, khó thở khi gắng sức, chóng mặt, mất ngủ, những triệu chứng ấy đúng là có thể do rối loạn nội tiết của giai đoạn tiền mãn kinh. Nhưng chúng cũng có thể là tiếng gõ cửa đầu tiên của bệnh tim mạch. Hai nhóm nguyên nhân này giống nhau đến mức chính bác sĩ cũng không dám phân biệt bằng cảm nhận, mà phải dựa vào thăm khám và xét nghiệm.

Cái bẫy nằm ở chỗ, ở phụ nữ, triệu chứng tim mạch thường mơ hồ hơn ở nam giới. Nhiều chị không đau ngực dữ dội kiểu “kinh điển”, mà chỉ thấy mệt lạ, hụt hơi khi làm việc quen thuộc, nặng ngực thoáng qua, buồn nôn. Cả người bệnh lẫn người nhà đều dễ tặc lưỡi cho qua, đổ hết cho tuổi tác và tiền mãn kinh, thành ra phụ nữ hay được phát hiện bệnh muộn hơn.

Vậy nên bác sĩ dặn chị một nguyên tắc đơn giản: ở tuổi này, triệu chứng mới xuất hiện và lặp lại thì đừng tự chẩn đoán. Hãy để bác sĩ khám, đo huyết áp, làm xét nghiệm rồi hẵng kết luận. Và có những dấu hiệu mà chị không được chờ đến lịch khám.

Dấu hiệu cần đi khám ngay, đừng chờ đợi

Chị hãy ghi nhớ và dặn cả người thân trong nhà những tín hiệu cấp cứu sau.

Với đột quỵ, y học có quy tắc FAST để nhận diện nhanh: mặt bỗng méo lệch một bên (Face), tay chân một bên yếu hoặc không giơ lên được (Arm), nói đớ, nói khó, nói câu không tròn (Speech), và Time nghĩa là thời gian, thấy các dấu hiệu đó phải gọi cấp cứu 115 ngay lập tức, vì mỗi phút chậm trễ là thêm tế bào não mất đi.

Với tim, chị cần đi khám cấp cứu khi có cơn đau ngực hoặc cảm giác đè nặng, bó chặt giữa ngực kéo dài trên vài phút, nhất là khi lan lên hàm, lên vai hoặc cánh tay; khó thở đột ngột; vã mồ hôi lạnh kèm buồn nôn; hoặc ngất xỉu. Ở phụ nữ, cơn đau có thể không rầm rộ, nên cảm giác “khó chịu khác thường chưa từng có” cũng đáng để đi viện kiểm tra hơn là nằm nhà theo dõi.

Đó là những tình huống khẩn cấp. Còn với ngày thường, món quà lớn nhất chị dành cho trái tim mình lại là những việc rất nhỏ và đều đặn.

Chị cần làm gì cho trái tim từ tuổi 45? Một checklist đơn giản

Phòng ngừa đột quỵ ở phụ nữ và bảo vệ tim mạch sau mãn kinh không nằm ở thứ gì đắt tiền, nó nằm ở sự đều đặn. Bác sĩ gói lại thành checklist này để chị dán lên tủ lạnh.

Việc cần làm	Gợi ý của bác sĩ
Đo huyết áp	Định kỳ, ít nhất mỗi lần khám sức khỏe; nếu đã cao thì theo dõi tại nhà theo hướng dẫn
Xét nghiệm mỡ máu, đường huyết	Kiểm tra định kỳ theo hẹn của bác sĩ, đừng chờ có triệu chứng
Vận động	Đều đặn hầu hết các ngày trong tuần, đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, môn nào chị duy trì được
Ăn bớt mặn	Giảm nước chấm, đồ kho mặn, thực phẩm chế biến sẵn; thêm rau xanh, cá
Ngủ đủ	Ưu tiên giấc ngủ như một việc quan trọng, khó ngủ kéo dài thì đi khám thay vì tự mua thuốc
Thuốc lá	Bỏ hẳn, kể cả hút thuốc thụ động trong nhà
Cân nặng, vòng eo	Theo dõi mỗi tháng, để ý khi mỡ dồn về vùng bụng
Khám phụ khoa và sức khỏe tổng quát	Duy trì hằng năm, kể cả khi đã mãn kinh và “thấy khỏe”

Riêng chuyện vận động, bác sĩ không nói suông đâu. Chính bác sĩ cũng giữ thói quen chạy bộ, và điều nhận ra sau nhiều năm là mình không cần chạy nhanh hay chạy xa, mình chỉ cần hôm nay có xỏ giày. Trái tim được nuôi bằng thói quen, không phải bằng quyết tâm vài ngày.

Đến đây chắc chị còn vài thắc mắc quen thuộc, bác sĩ trả lời luôn nhé.

Câu hỏi chị hay hỏi bác sĩ

Em không thấy triệu chứng gì, có cần xét nghiệm mỡ máu không?
Rất cần, vì mỡ máu cao gần như không có triệu chứng, nó chỉ lộ diện qua xét nghiệm. Sau mãn kinh, chị nên kiểm tra mỡ máu và đường huyết định kỳ theo hẹn của bác sĩ ngay cả khi cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh.

Trước giờ huyết áp em luôn bình thường, sau mãn kinh có cần đo lại không?
Có. Huyết áp có thể bắt đầu tăng sau mãn kinh dù trước đó cả đời bình thường. Con số của quá khứ không bảo vệ được chị ở hiện tại, nên hãy đo định kỳ để có con số của chính giai đoạn này.

Hồi hộp đánh trống ngực ở tuổi này là do tiền mãn kinh hay do tim?
Cả hai đều có thể, và không ai phân biệt được chỉ bằng cảm nhận. Nếu triệu chứng lặp lại, chị nên đi khám để được đo huyết áp, điện tim và xét nghiệm khi cần, loại trừ nguyên nhân tim mạch trước rồi mới yên tâm quy về nội tiết.

Có nên dùng nội tiết thay thế để bảo vệ tim mạch không?
Liệu pháp nội tiết không phải là thuốc phòng bệnh tim, và không phải ai cũng dùng được. Với các triệu chứng mãn kinh gây khổ sở, có những lựa chọn điều trị cần bác sĩ đánh giá trực tiếp trên từng người, cân nhắc lợi ích và nguy cơ, chị đừng tự mua dùng theo lời mách.

Điều bác sĩ mong chị mang theo

Mãn kinh không phải là bệnh, nó là một chương mới của cuộc đời. Nhưng tim mạch sau mãn kinh là chuyện chị cần chủ động nắm lấy, vì tấm lá chắn estrogen đã được trao lại vào tay chị: bằng máy đo huyết áp, bằng tờ xét nghiệm định kỳ, bằng đôi giày đi bộ và bữa cơm bớt mặn. Người phụ nữ đã dành nửa đời chăm sóc người khác, nửa đời còn lại xứng đáng được chính mình chăm sóc chu đáo như thế.

Nếu chị đang trong giai đoạn tiền mãn kinh hoặc mãn kinh và muốn được đánh giá tổng thể, từ triệu chứng nội tiết, giấc ngủ, sàn chậu đến kiểm tra huyết áp, mỡ máu, đường huyết định kỳ, chị có thể ghé Phòng khám Sản phụ khoa Mai Phương để được thăm khám và tư vấn cho đúng giai đoạn của mình. Một buổi khám chu đáo hôm nay nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với một biến cố phải cấp cứu ngày mai.

Tài liệu tham khảo

• Mãn kinh và nguy cơ tim mạch, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (Go Red for Women)
• Bệnh tim mạch, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
• Quy tắc BE FAST nhận biết sớm đột quỵ, Cổng thông tin đột quỵ, Cục Quản lý Khám chữa bệnh Bộ Y tế