Trước khi nói về dấu hiệu, mình bỏ xuống một gánh nặng đã
Tôi muốn nói với bạn một câu, trước cả khi mình nhắc tới bất kỳ dấu hiệu hiếm muộn nào: chậm có con không phải là lỗi của bạn.
Tôi viết câu đó ra, vì suốt 16 năm ngồi phòng khám, tôi đã nghe biết bao người phụ nữ tự trách mình. Có người vừa ngồi xuống ghế là mắt đã đỏ hoe. Có người kể, mẹ chồng nhìn bằng ánh mắt khó tả, hàng xóm hỏi bâng quơ, rồi câu “bao giờ cho cô bác ăn kẹo” cứ lặp đi lặp lại như một mũi kim châm vào da. Họ bước vào phòng tôi, vai trĩu xuống vì một gánh nặng chẳng ai nhìn thấy. Và việc đầu tiên tôi làm, luôn luôn, là mời họ đặt cái gánh ấy xuống.
Bởi sự thật y khoa rất rõ ràng. Hiếm muộn là chuyện của cả hai người. Nguyên nhân có thể từ vợ, từ chồng, hoặc từ cả hai. Có những cặp tôi khám rất kỹ mà vẫn chưa tìm ra lý do rõ ràng. Không ai đáng bị chỉ mặt đặt tên ở đây cả.
Vậy thế nào là hiếm muộn? Tôi nói nhẹ thôi nhé. Hai vợ chồng sống chung, gần gũi đều đặn, không dùng biện pháp tránh thai nào, mà sau khoảng một năm vẫn chưa có tin vui, thì đó là lúc nên đi tìm câu trả lời. Nếu bạn từ 35 tuổi trở lên, mốc ấy rút lại còn chừng sáu tháng.
Và đây là điều tôi mong bạn nhớ. Dấu hiệu hiếm muộn có khi báo rất rõ. Có khi lại im lặng đến mức bạn không hề mảy may nghi ngờ. Nghe mâu thuẫn, tôi biết. Nhưng tôi không muốn sự mù mờ đó lớn lên thành nỗi sợ trong lòng bạn. Tôi muốn nó thành một lý do dịu dàng để bạn lắng nghe cơ thể mình sớm hơn một chút. Mình cùng đi qua từng tín hiệu, được không?
Kinh nguyệt bất thường – tín hiệu sớm nhất cơ thể gửi cho bạn
Tôi hay nói với bệnh nhân thế này: nếu cơ thể người phụ nữ có một “tờ giấy báo” về khả năng sinh sản, thì tờ giấy ấy chính là chu kỳ kinh nguyệt.
Mỗi tháng, bên trong bạn diễn ra một vở kịch rất tinh vi. Buồng trứng nuôi một quả trứng cho chín, rồi đẩy nó rụng ra. Các nội tiết tố thay phiên lên xuống, lót sẵn một lớp niêm mạc êm ái trong tử cung, phòng khi có em bé về làm tổ. Không có thai thì lớp lót ấy bong ra – chính là kỳ kinh. Nói cách khác, mỗi lần “đèn đỏ” đến đều đặn là một lời nhắn ngắn: mọi thứ bên trong đang chạy ổn.
Vậy nên khi chu kỳ của ai đó trở nên lạ, tôi lắng nghe rất kỹ.
Lạ là sao? Là vòng kinh khi ngắn khi dài, tháng có tháng không, thất thường đến mức bạn chẳng đoán nổi để chuẩn bị. Là máu kinh ít hẳn đi, chỉ lốm đốm vài giọt rồi thôi. Hoặc ngược lại, nhiều đến mức phải thay liên tục, mệt lả người. Là những kỳ đau quằn quại, khác hẳn bạn của ngày xưa. Trong 16 năm đứng phòng khám, tôi thấy mỗi kiểu “lạ” này thường đang hé lộ một chuyện: việc rụng trứng trục trặc, hoặc nội tiết mất cân bằng – chẳng hạn như trong hội chứng buồng trứng đa nang, một tình trạng khá thường gặp. Mà rụng trứng đều đặn lại gần như là điều kiện bắt buộc để có thai tự nhiên.
Tin tốt là phần này bạn tự quan sát được, ngay tại nhà, không tốn một đồng.
Bạn chỉ cần một cuốn sổ nhỏ, hay một ứng dụng trong điện thoại. Ghi ngày bắt đầu thấy kinh mỗi tháng. Đếm từ ngày đầu kỳ này sang ngày đầu kỳ sau là bao nhiêu ngày. Để ý máu nhiều hay ít, có đau bất thường không. Theo dõi vài ba tháng, bạn sẽ nhận ra “nhịp” rất riêng của cơ thể mình.
Tấm bản đồ nhỏ ấy, khi bạn mang đến phòng khám, đáng giá hơn nhiều câu “em thấy kinh nguyệt cũng bình thường”. Bởi nó kể đúng câu chuyện mà cơ thể bạn đang cố nói.
Những dấu hiệu lặng lẽ hơn – đau, viêm và những lần hụt hẫng
Không phải dấu hiệu hiếm muộn nào cũng chịu nằm gọn trên tờ lịch theo dõi kinh nguyệt. Có những tín hiệu kín đáo hơn nhiều. Và buồn thay, đây lại là nhóm hay bị bỏ qua nhất.
Điều đầu tiên tôi muốn bạn để ý là cơn đau. Rất nhiều phụ nữ ngồi trước mặt tôi, kể rằng mỗi kỳ kinh là một lần “chịu trận” – đau quặn đến mức phải xin nghỉ làm, nằm co quắp một góc giường, ôm túi chườm nóng mà nước mắt cứ chảy. Họ nghĩ đó là chuyện đương nhiên, là “cái khổ của đàn bà”. Nhưng trong 16 năm khám, tôi học được một điều: đau nhiều một cách bất thường không phải lúc nào cũng vô hại. Đôi khi đó là tiếng nói của lạc nội mạc tử cung – lớp niêm mạc đáng lẽ chỉ nằm trong lòng tử cung lại đi “lạc” ra ngoài, bám vào buồng trứng, vòi trứng. Những chỗ bám ấy có thể âm thầm cản đường trứng và tinh trùng tìm đến nhau.
Còn có cơn đau vùng chậu âm ỉ kéo dài, hay đau mỗi lần gần gũi chồng. Một số bạn từng bị viêm nhiễm vùng chậu mà chẳng hề hay biết – vì nó cũng lặng lẽ lắm. Viêm để lâu có thể để lại sẹo, làm hẹp hoặc tắc vòi trứng. Bạn thấy không, cơ thể vẫn lên tiếng, chỉ là lên tiếng bằng một giọng rất khẽ.
Và rồi có một dấu hiệu mà mỗi lần nhắc tới, lòng tôi lại chùng xuống: sảy thai liên tiếp. Mất một em bé đã đau lắm rồi. Mất nhiều lần – đó là nỗi đau tôi không tìm nổi chữ nào để gọi tên. Nếu bạn từng đi qua điều này, xin hãy nghe tôi nói: đó không phải vì bạn “không giữ được con”. Sảy thai lặp lại nhiều khi là cách cơ thể đang cố báo rằng có điều gì đó cần được tìm hiểu – về nội tiết, về tử cung, về những thứ mà chúng ta hoàn toàn có thể kiểm tra được.
Tôi kể những điều này không phải để bạn sợ. Mà để bạn biết: nếu bạn đang mang một trong các dấu hiệu trên, bạn không cần chờ đủ 12 tháng mới đi khám. Có yếu tố nguy cơ thì đi sớm hơn. Đi khám không phải vì đã có chuyện – mà vì bạn xứng đáng được an tâm.
Đừng quên một nửa còn lại – dấu hiệu cần để ý ở người chồng
Tôi muốn nói thẳng một điều, vì nó quan trọng. Hành trình mong con chưa bao giờ là chuyện của riêng một người.
Suốt 16 năm khám, tôi ngồi đối diện với biết bao chị em ánh mắt thâm quầng vì mất ngủ, đã xét nghiệm đủ thứ, uống đủ loại thuốc, mà chồng thì chưa một lần bước qua cánh cửa phòng khám. Trong khi đó, nguyên nhân nằm ở phía người chồng lại khá thường gặp. Có khi là một nửa của cả câu chuyện.
Điều khiến nhiều người giật mình là chỗ này: phần lớn vấn đề ở nam giới gần như chẳng có dấu hiệu gì để thấy. Anh ấy vẫn khỏe. Vẫn sinh hoạt vợ chồng bình thường. Nhìn bên ngoài, không có gì khiến ta phải nghi ngờ. Nhưng tinh trùng – bao nhiêu con, bơi khỏe hay yếu, hình dạng ra sao – thì mắt thường chịu, không cách nào biết được. Nó cứ âm thầm như vậy.
Thế nên tôi luôn dặn các cặp đôi một câu: đừng để vợ đi một mình.
Nếu được, hãy để anh ấy làm tinh dịch đồ sớm. Một xét nghiệm đơn giản, nhanh, gần như không đụng chạm gì – chỉ một mẫu thử là biết được rất nhiều điều. So với những thủ thuật mà người vợ đôi khi phải gồng mình chịu đựng, đây là bước nhẹ nhàng nhất, mà lại cho câu trả lời sớm nhất.
Tôi hiểu chứ. Với nhiều người đàn ông, chuyện này đụng vào lòng tự trọng. Nhưng đi khám đâu phải để tìm lỗi của ai. Là để hai vợ chồng cùng nhìn rõ một bức tranh, rồi nắm tay nhau bước tiếp. Mong con là việc của cả hai. Thì gánh nặng ấy, cũng nên được chia đôi.
Khi nào nên đi khám – cột mốc rõ ràng để bạn không chần chừ
Tôi biết nỗi sợ lớn nhất của bạn lúc này không phải là sợ bệnh. Mà là sợ “không kịp”. Sợ mình cứ chờ, cứ đợi, đến lúc gõ cửa phòng khám thì người ta lắc đầu. Nỗi sợ đó có thật. Nên tôi sẽ cho bạn một cái mốc rõ ràng, để bạn thôi nằm đếm ngày, đoán già đoán non trong bóng tối.
Nếu bạn dưới 35 tuổi, vợ chồng gần gũi đều đặn, không dùng biện pháp nào mà qua khoảng một năm vẫn chưa có tin, thì đã đến lúc đi khám. Còn nếu bạn từ 35 trở lên, xin đừng cố chờ cho đủ một năm. Sáu tháng thôi. Trứng của mình ít dần và yếu dần theo năm tháng, không chờ ai cả. Ở tuổi này, mỗi tháng trôi qua đều đáng giá hơn bạn nghĩ.
Và có những trường hợp, bạn không cần chờ tới mốc nào hết. Kinh nguyệt lúc có lúc không, vài tháng mới thấy một lần, đau bụng kinh đến mức phải nghỉ làm, từng mổ vùng bụng dưới, từng sảy thai đôi ba lần, hay bạn vốn đã biết mình có bệnh phụ khoa – thì hãy đi khám ngay từ ngày đầu mong con. Đi sớm không phải là làm quá. Đó là thương lấy chính mình.
Tôi hiểu chứ. Nhiều bạn đứng trước cửa phòng khám hiếm muộn mà chân chùng lại, sợ bị hỏi, sợ cầm tờ kết quả trên tay rồi òa khóc giữa hành lang. Nhưng 16 năm ngồi ghế khám, tôi thấy điều người ta tiếc nhất chưa bao giờ là kết quả xấu. Mà là những tháng năm im lặng chịu đựng, lẽ ra đã có thể đi từ sớm. Đi khám không phải để nghe một bản án. Chỉ là để biết mình đang đứng ở đâu trên con đường này – rồi cùng nhau chọn lối đi đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng tôi mới thả được 5 tháng chưa có thai, có phải hiếm muộn không? Chưa đâu bạn. Nếu bạn dưới 35 tuổi, kinh nguyệt đều, không có bệnh phụ khoa, thì cứ bình tĩnh cho cơ thể thêm thời gian. Mốc để bắt đầu đi khám là khoảng một năm. Nhưng nếu trong lòng quá lo, đi khám sớm để được trấn an cũng chẳng có gì sai.
Kinh nguyệt tôi đều đặn thì chắc chắn dễ có con phải không? Kinh đều là một tín hiệu tốt, cho thấy nhiều khả năng bạn có rụng trứng. Nhưng nó không phải tấm vé bảo đảm. Còn vòi trứng, tử cung, và cả phía người chồng nữa. Vậy nên kinh đều mà mãi chưa có tin, vẫn nên đi khám để nhìn cho đủ bức tranh.
Tôi sợ đi khám sẽ bị kết luận là vô sinh, không sửa được. Tôi hiểu nỗi sợ này lắm. Nhưng đi khám không phải để nghe một bản án, mà để biết chuyện gì đang xảy ra. Rất nhiều nguyên nhân chậm con là điều có thể can thiệp được. Biết sớm luôn cho bạn nhiều lựa chọn hơn là chờ đợi trong vô định.
Bài viết do BS Mai Phương – bác sĩ Sản phụ khoa hơn 16 năm, công tác tại Bệnh viện Hùng Vương từ 2009; Thạc sĩ Sản phụ khoa (Đại học Y Dược TP.HCM), Chuyên khoa II Sản phụ khoa; có chứng chỉ kỹ thuật bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) – biên soạn. Với BS Mai Phương, mỗi người phụ nữ đều xứng đáng được “đồng hành chủ động qua mọi mùa nội tiết”, trên tinh thần phòng bệnh hơn chữa bệnh và chủ động hiểu cơ thể mình.
Nội dung mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế việc thăm khám trực tiếp với bác sĩ. Mỗi cơ thể là một câu chuyện riêng, cần được lắng nghe riêng.
Nếu hôm nay bạn chỉ mang về được một điều, tôi mong đó là câu này: chuyện chưa có con không phải lỗi của bạn. Tôi có một tài liệu nhỏ tên “Không phải lỗi của bạn”, viết cho đúng những đêm bạn nằm trở mình, tay đặt lên bụng mà nước mắt cứ chảy. Bạn cứ tải về đọc, miễn phí. Và nếu muốn, hãy theo dõi tôi, để mình đi cùng nhau qua từng mùa nội tiết. Không vội. Không ép. Chỉ là từ nay, bạn không phải đi một mình nữa.
Đọc thêm: Hiếm muộn phổ biến hơn bạn nghĩ: bạn không hề đơn độc
Đọc thêm: Điều trị hiếm muộn nên bắt đầu từ đâu?