Category: Tam cá nguyệt 2

Trong phòng khám thai, có một động tác bác sĩ nhìn thấy gần như mỗi ngày. Một mẹ bầu bước vào, một tay đỡ bụng, một tay chống ra sau lưng, ngồi xuống ghế thật chậm rồi khẽ nhăn mặt. Chưa cần chị mở lời, bác sĩ đã đoán được câu đầu tiên: “Bác ơi, sao em đau lưng quá, có sao không bác?”.

Đau lưng khi mang thai quen thuộc đến mức nhiều chị em coi nó là “chuyện đương nhiên của bà bầu” rồi âm thầm chịu đựng. Bác sĩ hiểu cảm giác đó bằng chính lưng của mình, vì qua hai lần mang thai, tăng 12 cân rồi 14 cân, bác sĩ cũng từng có những đêm xoay mãi không tìm được tư thế nằm cho đỡ mỏi. Nhưng chịu đựng trong mù mờ khác hẳn với hiểu rõ chuyện gì đang xảy ra trong cơ thể mình. Bài này bác sĩ viết để chị hiểu vì sao lưng mình đau, cách chăm sóc nào an toàn, và quan trọng nhất, khi nào cơn đau lưng không còn là chuyện bình thường nữa.

Vì sao đau lưng khi mang thai lại phổ biến đến vậy?

Câu trả lời nằm ở chỗ cơ thể mẹ đang làm ba việc lớn cùng một lúc, và cả ba đều đi qua cái lưng.

Thứ nhất là nội tiết. Ngay từ những tuần đầu, cơ thể mẹ tiết ra relaxin, một nội tiết tố có nhiệm vụ làm mềm và giãn các dây chằng, khớp vùng chậu để chuẩn bị đường ra cho em bé sau này. Relaxin làm rất tốt việc của nó, chỉ có điều nó không giãn riêng vùng chậu mà làm lỏng lẻo cả các khớp và dây chằng quanh cột sống. Khớp lỏng hơn nghĩa là cơ lưng phải gồng nhiều hơn để giữ vững, và cơ gồng lâu thì mỏi, thì đau. Estrogen và progesterone tăng cao trong thai kỳ cũng góp phần vào sự thay đổi này của hệ cơ xương khớp.

Thứ hai là trọng tâm cơ thể. Bụng lớn dần về phía trước kéo trọng tâm của mẹ đổ ra trước, cột sống thắt lưng phải ưỡn cong hơn để giữ thăng bằng, trong khi cơ bụng, nhóm cơ vốn chia lửa với cơ lưng, lại bị kéo giãn dần theo bụng bầu nên đỡ được rất ít. Toàn bộ gánh nặng dồn về khối cơ lưng dưới.

Thứ ba là chuyện canxi. Em bé cần canxi để xây xương, và nguồn canxi đó lấy từ mẹ. Nếu mẹ ăn uống không đủ, cơ thể sẽ ưu tiên con bằng cách rút dần canxi từ xương của mẹ, khiến hệ xương của mẹ đi qua thai kỳ trong tình trạng thiệt thòi.

Ba chuyện này cộng lại, chị sẽ thấy đau lưng khi mang thai không phải vì mẹ yếu hay “tại số”, nó là cái giá cơ học rất dễ hiểu của việc nuôi một em bé. Nhưng cơn đau ở đầu thai kỳ và cuối thai kỳ lại không giống nhau, và hiểu sự khác nhau đó sẽ giúp chị đỡ lo hơn nhiều.

Đau lưng khi mang thai 3 tháng đầu và 3 tháng cuối khác nhau thế nào?

Ở 3 tháng đầu, bụng còn nhỏ, cơn đau lưng lúc này chủ yếu do nội tiết. Relaxin và progesterone đã bắt đầu làm mềm dây chằng từ rất sớm, nên nhiều mẹ ngạc nhiên “bụng đã thấy gì đâu mà lưng đã mỏi”. Cảm giác thường là mỏi âm ỉ vùng thắt lưng, tăng khi ngồi lâu. Đau kiểu này phần lớn lành tính, nhưng vì 3 tháng đầu cũng là giai đoạn nhạy cảm, nếu đau lưng đi kèm ra máu hay đau bụng dưới thì chị cần đi khám ngay chứ đừng tự trấn an.

Sang 3 tháng cuối, nguyên nhân cơ học chiếm chỗ. Bụng đã lớn, cân đã tăng, trọng tâm đổ hẳn về trước, khớp vùng chậu giãn tối đa để chuẩn bị sinh. Nhiều mẹ đau lan xuống vùng chậu, vùng mông, có mẹ đau khớp mu, bước lên cầu thang hay trở mình ban đêm là nhói. Giai đoạn này cơn đau thường rõ hơn, dai hơn, và cũng là lúc mẹ dễ nhầm giữa đau lưng thông thường với cơn gò chuyển dạ, ranh giới mà lát nữa bác sĩ sẽ chỉ chị cách phân biệt.

Hiểu cơn đau của mình thuộc kiểu nào rồi, giờ đến phần chị chờ nhất: làm gì cho đỡ đau mà vẫn an toàn cho con.

Bà bầu đau lưng phải làm sao? Những cách chăm sóc an toàn tại nhà

Tin vui là phần lớn đau lưng thai kỳ cải thiện được bằng những việc rất đời thường, không cần đến thuốc. Đây là những điều bác sĩ vẫn dặn mẹ bầu ở phòng khám:

• Sửa tư thế trước tiên. Đứng thẳng, không ưỡn bụng ra trước quá mức. Khi ngồi, chọn ghế có tựa lưng, kê thêm gối nhỏ sau thắt lưng, hai chân chạm đất. Tránh đứng hoặc ngồi một tư thế quá lâu, khoảng 30 đến 45 phút nên đứng dậy đi lại một chút.
• Nằm nghiêng và làm bạn với gối ôm. Nằm nghiêng, ưu tiên nghiêng trái, kẹp một chiếc gối giữa hai đầu gối và một chiếc đỡ dưới bụng. Chiếc gối ôm dài cho bà bầu là khoản đầu tư đáng tiền nhất của cả thai kỳ.
• Cúi nhặt đồ bằng đầu gối, không bằng lưng. Muốn nhặt gì dưới đất, chị ngồi xổm xuống bằng cách gập gối, giữ lưng thẳng, thay vì cúi gập người. Hạn chế bê vác nặng, việc nặng cứ để người nhà.
• Đi giày bệt đế mềm. Tạm chia tay giày cao gót, vì nó đẩy trọng tâm ra trước thêm nữa, đúng cái hướng mình đang muốn tránh.
• Vận động nhẹ đều đặn. Đi bộ chậm, bơi, yoga cho bà bầu đều giúp cơ lưng khỏe hơn và cơn đau dịu đi. Bác sĩ vốn là người có chạy bộ, nhưng khi mang thai bác sĩ cũng chuyển về đi bộ nhẹ nhàng, nghe cơ thể mình mà điều chỉnh, hôm nào mệt thì nghỉ.
• Chườm ấm vùng thắt lưng. Túi chườm ấm hoặc vòi sen nước ấm chảy qua lưng khoảng 10 đến 15 phút giúp cơ giãn ra dễ chịu. Lưu ý chườm ấm vùng lưng chứ không chườm nóng lên bụng.
• Cân nhắc đai đỡ bụng ở những tháng cuối. Với mẹ bụng lớn, đai nâng đỡ bụng giúp san bớt sức nặng cho cột sống. Chị nên hỏi bác sĩ khám thai của mình trước khi dùng để chọn loại và cách đeo phù hợp.

Còn thuốc giảm đau thì sao? Nguyên tắc của bác sĩ rất gọn: mẹ bầu không tự ý uống bất kỳ thuốc giảm đau nào, kể cả thuốc dán, thuốc xoa ngoài da, khi chưa hỏi bác sĩ đang theo dõi thai cho mình. Có loại dùng được, có loại chống chỉ định trong thai kỳ, và người quyết định phải là bác sĩ biết rõ hồ sơ thai của chị.

Những việc trên lo phần “chống đỡ” bên ngoài. Nhưng còn một phần chìm bên dưới cơn đau lưng mà nhiều mẹ bỏ quên, đó là bộ xương của chính mẹ đang được nuôi bằng gì.

Canxi cho bà bầu: phần chìm bên dưới cơn đau lưng

Như bác sĩ kể ở trên, em bé lấy canxi từ mẹ để xây xương, và nếu nguồn nạp vào không đủ thì xương mẹ là nơi bị rút. Theo nhu cầu khuyến nghị của Viện Dinh dưỡng, phụ nữ mang thai cần khoảng 1.200mg canxi mỗi ngày, cao hơn hẳn lúc chưa mang bầu. Mẹ thiếu canxi kéo dài dễ bị chuột rút ban đêm, tê tay chân, đau mỏi lưng và xương khớp nhiều hơn, và chịu thiệt về lâu dài cho chính bộ xương của mình sau này.

Cách nạp canxi nền tảng nhất vẫn là bữa ăn: sữa và sữa chua, phô mai, cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép, đậu phụ, vừng, rau lá xanh đậm. Đi kèm với canxi là vitamin D, chất giúp ruột hấp thu được canxi, vì ăn đủ canxi mà thiếu vitamin D thì cũng như chở hàng đến mà không có người mở cửa kho. Khi bữa ăn không gánh đủ, bác sĩ sẽ cân nhắc cho mẹ dùng thêm viên canxi và vitamin D, còn dùng loại nào, liều bao nhiêu, bắt đầu từ tuần thai nào thì phải dựa trên tình trạng của từng mẹ, chị đừng tự mua theo lời mách.

Riêng chuyện uống sữa và bổ sung canxi sao cho cơ thể thật sự hấp thu được, chứ không phải uống cho có, bác sĩ muốn giới thiệu với chị một đồng nghiệp mà bác sĩ quý ở sự nói thật: BS Thuỳ Dung, bác sĩ chuyên khoa Thần kinh Xương khớp. Chị ấy có một bài phân tích rất kỹ về chuyện đau xương khớp nên uống sữa, bổ sung canxi thế nào cho đúng, từ góc nhìn của người chuyên về xương khớp. Mẹ nào muốn hiểu sâu thêm phần canxi thì rất nên đọc, kiến thức trong đó dùng được cho cả nhà chứ không riêng mẹ bầu.

Chăm tư thế, chăm vận động, chăm canxi rồi, còn lại một việc quan trọng nhất mà bác sĩ muốn chị thuộc lòng: nhận ra lúc nào cơn đau lưng không còn là chuyện để tự xoay xở ở nhà.

Khi nào đau lưng ở mẹ bầu cần đi khám ngay?

Phần lớn đau lưng thai kỳ là đau cơ học lành tính. Nhưng có những cơn đau lưng là tiếng chuông báo động của một chuyện khác nghiêm trọng hơn, và chị cần phân biệt được hai loại này:

Cột bên phải là những tình huống có thể liên quan đến dọa sinh non, nhiễm trùng đường tiết niệu, viêm thận hay vấn đề thần kinh, những chuyện không chờ được đến lịch khám định kỳ. Nếu chị thấy mình rơi vào bất kỳ dòng nào bên phải, hãy đến cơ sở y tế ngay trong ngày, đừng đợi “xem mai có đỡ không”.

Nắm được ranh giới an toàn rồi, bác sĩ gói lại vài câu hỏi mà mẹ bầu hay gõ tìm nhất.

Câu hỏi mẹ bầu hay hỏi về đau lưng khi mang thai

Đau lưng khi mang thai 3 tháng đầu có nguy hiểm không?
Phần lớn là không, vì đó là tác động của nội tiết làm giãn dây chằng từ sớm. Nhưng nếu đau lưng ở 3 tháng đầu đi kèm ra máu âm đạo hoặc đau quặn bụng dưới, chị cần đi khám ngay để loại trừ dọa sảy thai hoặc thai ngoài tử cung.

Bà bầu đau lưng có nên uống thuốc giảm đau không?
Không tự ý. Có thuốc dùng được trong thai kỳ, có thuốc chống chỉ định, kể cả dạng dán và dạng xoa ngoài da. Chị hãy ưu tiên các cách không dùng thuốc như trong bài, và hỏi bác sĩ khám thai của mình trước khi dùng bất kỳ loại nào.

Đau lưng tháng cuối có phải dấu hiệu sắp sinh không?
Có thể. Đau lưng âm ỉ đơn thuần thì thường chỉ là đau cơ học. Nhưng đau lưng thành từng cơn đều đặn, mỗi lúc một dày hơn, kèm bụng gò cứng, ra nhớt hồng hoặc rỉ nước ối thì đó là dấu hiệu chuyển dạ, chị cần vào viện.

Bà bầu nên bổ sung canxi từ tháng thứ mấy?
Nhu cầu canxi tăng trong suốt thai kỳ và tăng mạnh từ quý giữa trở đi, khi xương con phát triển nhanh. Còn thời điểm bắt đầu uống viên bổ sung và liều cụ thể thì tùy chế độ ăn và tình trạng của từng mẹ, nên để bác sĩ khám thai quyết định trong lần khám của chị.

Điều bác sĩ mong chị mang theo

Đau lưng khi mang thai là cái giá rất thật của việc cơ thể chị đang nhường chỗ, nhường sức và nhường cả canxi cho một sinh linh bé nhỏ. Nó xứng đáng được chăm sóc tử tế, chứ không phải bị gạt đi bằng một câu “bầu ai chẳng thế”. Chị hãy chỉnh tư thế, vận động nhẹ, ăn đủ canxi, và trên hết là thuộc lòng những dấu hiệu phải đi khám ngay.

Nếu chị đang mang thai và muốn có một người theo dõi sát cả em bé lẫn cái lưng, khung chậu, chuyện bổ sung canxi đúng liều theo từng giai đoạn thai của chị, chị có thể ghé Phòng khám Sản phụ khoa Mai Phương. Mỗi lần khám thai ở đây không chỉ là nghe tim thai và đo bụng, mà là một lần bác sĩ cùng chị rà lại xem cơ thể mẹ có đang được chăm đúng như em bé hay không.

Những chia sẻ trong bài dựa trên kiến thức chăm sóc thai thường quy và nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho phụ nữ mang thai của Viện Dinh dưỡng.

Tài liệu tham khảo

• Đau lưng khi mang thai, Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG)
• Sử dụng canxi cho phụ nữ mang thai, Bệnh viện Từ Dũ